Sunnudagur 06.11.2011 - 14:49 - Lokað fyrir ummæli

Iceland 101 – for visiting economists and opinionators

Dear observer of Iceland,

this little blog post is intended to be useful in your preparation for your trip and/or your writings about our little island-turned-economic-laboratory. It has become apparent that there is a need for certain basic facts to be easily accessible in English, to address recurring misunderstandings and misinterpretations about our economy’s past history and present state.

Iceland is a very small community and economy. This fact has shaped our policies and our outcomes. We have what is probably the world’s smallest independent currency. We also have few but strongly dominant export industries. The smallness of the community leads to close connections between these industries and the political and financial systems.

Our currency, the króna, has a dismal history of inflation and devaluation. Since the Icelandic króna was separated from its twin sister, the Danish krone, in 1920, it has depreciated by 99,95% against its counterpart. Yes, you read right: you now need 2200 (original) Icelandic króna to buy one Danish krone, coming from parity in 1920. (And it is not like the Danish krone has been a bastion of real value conservation in the meantime, either.) This trend is largely due to the tendency of politicians and economic policy makers to use the devaluation of the króna as a tool to subsidize exports by lowering domestic real wages and other costs. Again, this is caused by the closeness of the export – especially seafood – lobby to the political parties that have dominated our country’s government.

As a result of this history, long-term lending in króna is mostly inflation indexed. Lenders understandably do not trust the political leadership or the economic management of the króna over longer periods, given the abysmal track record. Therefore, mortgages and other long-term loans are mostly CPI-indexed and based on real interest rates. Long unindexed loans would be prohibitively expensive because of the inflation risk premium. It should be kept in mind that the largest net owners of financial assets in the country, by far, are the pension funds. They are relatively well financed compared to most pension schemes in the developed world; however this is due to the fact that their assets (presently 130% of GDP) are to a large extent protected against inflation.

Any depreciation of the króna has highly negative effects on private consumption. Conventional economic theory has it that an economy can adjust to external shocks by depreciation of its currency, boosting exports and making local production more competitive vs. imports. In Iceland, the reality is more nuanced. First, we have relatively high pass-through of exchange rates into consumer prices; this has been estimated to be 40-50% depending on whether secondary (ripple) effects are included or not. Any depreciation of the króna thus directly affects consumers’ purchasing power. Second, as pointed out previously, mortgages are price-indexed (and consumer loans were also, pre-crash, extensively denominated in foreign currencies). Króna devaluation thus raises not only prices, but also the principal of mortgages as well as monthly mortgage payments – thus further decreasing private spending on goods and services. A stable currency is thus very important to Icelandic consumers; more so than in other countries with lower pass-through and unindexed mortgages. Understanding this is a fundamental pre-requisite for intelligent commentary on the Icelandic economic situation.

The króna was a big part of the problem. That said, it has been helping to clean up its own mess. The financial crisis that hit Iceland in October 2008 had a dual nature. It was a crash of the house of cards built by over-leveraged banks and holding companies, and it was a crash of the currency. The cost of the former was mostly borne by foreign creditors. The cost of the latter landed squarely on Icelandic households and the real economy. Iceland couldn’t bail out its banks, so they went into winding-up and bankruptcy proceedings. Their assets are being paid out to (mostly international) creditors. The remaining debt, which is substantial, will be lost and written off – it will, fortunately, not be borne by taxpayers. Meanwhile, the capital controls put in place under our now-completed IMF program have given authorities time and breathing space to bring down the fiscal deficit, accumulate foreign currency reserves, return to the international bond markets and avoid further shocks. That said, the capital controls are increasingly skewing economic incentives and hindering growth.

Iceland now has very manageable net external debt, in fact the lowest we’ve had for a long time. Some of the official statistics still show a very high debt figure, but this is artificial – they include the gross debt of the failed banks and holding companies now in winding-up proceedings. Most of that debt will not be paid and will disappear from the statistics once the bankruptcy claims have been settled. The country’s current account has a strong surplus and currency reserves are being accumulated. General government debt will peak at 100% of GDP (gross) this year,  66.5% net, and is projected to decline to 81.1% gross, 52.4% net by 2016.

Iceland must now decide on its future monetary policy. It is clear that we cannot revert to the pre-crash laissez-faire, free-floating króna. If we keep the króna, it needs to be under restrictions that at least dampen speculative carry trading and prevent consumer borrowing in foreign currency. Also, the underlying incentives to constantly depreciate the króna would need to be addressed in the political sphere, which is an optimistic proposition at best. Our other alternatives include joining the EU and subsequently the euro – which is logical in the sense that about 2/3 of our international trade is with the eurozone and euro-linked currencies – or some kind of unilateral adoption of another currency. The latter is tricky because of the large amounts of liquid financial assets in the economy; assets that would have a strong tendency to flee any currency regime that is not perfectly credible.

Your help is welcome. Iceland is an interesting case. We need more people to delve into our situation, analyze the data, understand the nuances and come up with well-researched studies and recommendations on our way forward. Be our guest!

Flokkar: Stjórnmál og samfélag

«
»

Ummæli (52)

  • Jón Sig.

    Mjög góð samantekt Vilhjálmur og alveg til fyrirmyndar.

    Það hefur verið pínlegt að hlusta á yfirborðslegar umfjallanir sumra hinna frægu erlendu hagfræðinga undanfarið, ekki síst um krónuna.

  • Stefán Benediktsson

    Framúrskarandi

  • væ arr jú ræting inn ínglísh iff nóboddí vissitts the ollæslandikk vebbsæt eyyawn ennívey? End inn ðí önnlæklíj ívent off a forrínerr stömbelíng öponn ðiss blogg há onn urð didd hí fænd itt?

    • Vell, meibí misster Gúgull ken help ðem fænd ðiss. And hú nóvs, meibí Egill Helgason himself vill ríd ðiss and assk himmselv veððer somm off his gests in Silfur Egils nóv vott itt is seiíng. Att líst Mækel Höddson has nó ædía, and has nevver hadd ení.

    • „End inn ðí önnlæklíj ívent off a forrínerr stömbelíng öponn ðiss blogg há onn urð didd hí fænd itt?“

      Recommendations on Facebook and Twitter, along with Google searches, are the most likely routes (Facebook in my case). These days, there’s plenty of ways to find things on the web that just a few years ago you might never have seen.

  • Ég vil gera þá athugasemd, að vandamál okkar hagkerfis hefur ekki verið krónan. Hún er bara hagstærð sem stjórnast af öðrum þáttum. Að þú, Vilhjálmur Þorsteinsson, skulir leggja málin svona upp:

    Our currency, the króna, has a dismal history of inflation and devaluation.

    er alvarlegur hlutur. Hvers vegna hefur krónan verið felld eins og þú lýsir? Jú, vegna þess að við höfum verið svo háð innflutningi og eina leiðin til að ná jöfnuði milli innflutnings og útflutnings hefur verið í gegn um vesalings krónuna. Vandamálið er því ekki krónan heldur viðskiptajöfnuður.

    Allt snýst þetta um getu hagkerfisins til að standa undir neyslu. Það gerist á tvo vegu: a) hægt er að nota innlendar auðlindir til að framleiða það sem þarf og koma því á markað; b) flutt er út innlend framleiðsla og þjónusta og hún látin greiða fyrir innflutta vöru og þjónustu (til þjónustu telst fjármagnskostnaður). Ef hvorki innlend framleiðsla né útflutingur duga til að standa undir neyslu í hagkerfinu, þá verður meiri eftirspurn eftir gjaldeyri en það er framboð. Hefðbundið eftirspurnarlíkan segir okkur þá að verð á gjaldeyri hækkar, þ.e. virði krónunnar lækkar.

    Vandamálið er sem sagt ekki krónan, heldur innanlandsneyslan. Við eigum því að spyrja okkur, hvernig förum við að því að laga þetta ójafnvægi.

    Ef þetta ójafnvægi verður áfram, eftir að nýr gjaldmiðill tekur við af krónunni, þá er eins gott að við verðum með góða peningaprentvél. Annars fækkar einfaldlega peningum í umferð ár frá ári, þar til að ekkert verður eftir. Ekki verður nóg að gefa út skuldabréf, því þau þarf að greiða.

    • Þórhallur Kristjánsson

      Þetta er hárrétt hjá Marinó. Það sem vekur furðu er hvað margir eiga erfitt með að skilja þetta.

      Gjaldmiðill viðkomandi lands á einfaldlega bara að endurspegla framleiðslugetuna og verður að taka mið af því.

      • Ég segi hvergi að „vandamál okkar hagkerfis hafi verið krónan“. En ég rek ákveðna orsakakeðju: smæð -> mikil áhrif tiltekinna útflytjenda, einkum sjávarútvegs -> mikil tilhneiging stjórnmálamanna og þeirra sem véla um vexti og peningastefnu til að láta hagsmuni útflutningsgreina ráða umfram hagsmuni neytenda og almennings -> stöðugar gengisfellingar og verðbólga (það er bara óumflýjanleg staðreynd) -> engin langtíma tiltrú á stöðugleika krónunnar -> aðeins verðtryggð löng lán í boði á viðsættanlegum kjörum -> mikil verðtrygging í kerfinu. Ef menn ætla að breyta útkomunni verða þeir að breyta forsendunum, og breytingin þarf að sýna sig og sanna í talsvert langan tíma áður en lánveitendur taka hana trúanlega. Ég myndi sjálfur ekki halda niðri í mér andanum.

  • Ásmundur Harðarson

    „Our currency, the króna, has a dismal history of inflation and devaluation.“

    Það er með ólíkindum að þessu sé mótmælt í ljósi þess að gengi krónunnar hefur lækkað um 99.95% gagnvart dönsku krónunni frá því að íslenska krónan fékk eigið gengi á fyrri hluta síðustu aldar. Nú þarf að greiða 2100 gamlar íslenskar krónur fyrir eina danska. Það er svo annað mál hvort gengislækkunin hefði þurft að vera svona mikil.

    Andstæðingar evru þurfa að taka sig verulega á í að rökstyðja sinn málstað. Eða er málstaðurinn einfaldlega svona veikur?

  • Ég held stundum að það sé til einhverskonar íslenskur random comment generator, sem býr til setningar eftir formúlunni „vandamálið er ekki X – heldur Y!“

    Mig grunar að fjöldi svona setninga á íslensku alneti sé meiri en heildarfjöldi Íslandinga. Þetta er stórfurðulegt.

  • Hvað sem hver segir, þá er fall krónunnar afleiðing en ekki orsök. Krónan er dauður hlutur og hefur því ekki sjálfstætt líf. Vandamálið er hagstjórnin og að við erum sífellt að eyða um efni fram. Ef innflutningur áranna fyrir hrun hefði verið staðgreiddur, en ekki tekin að láni, þá væri Orkuveitan ekki í vanda og Kárahnjúkastífla og Fljótsdalsvirkjun væru að mala gull svo dæmi séu tekin. En þetta var allt tekið á lánum, þannig að Orkuveitan er við það að fara á hausinn og Landsvirkjun berst í bökkum. Hvort var það krónan sem breytti aðstæðunum eða ákvarðanir stjórnenda þessara fyrirtækja um fjármögnun.

    Síðustu 22 ár er vöruskiptajöfnuður neikvæður um 227 ma.kr., en ef við sleppum 2009 og 2010, þá fáum við út 437 ma.kr. í mínus. Þetta er ástæðan fyrir veikingu krónunnar og þeirrar verðbólgu sem fylgdi.

    Ég tek það fram, að ég hef ekki trú á því að við getum notað krónuna óstudda til framtíðar. Annað hvort verður hún í einhvers konar gjaldeyrishöftum eða að hún verður bein tengd öðrum gjaldmiðli. Síðan verðum við að finna framtíðargjaldmiðil. En slíkur gjaldmiðill er ekki lausn, hann er tæki sem hægt er að nota samhliða fjölmörgum öðrum aðgerðum sem grípa þarf til, svo hér komist á sjálfbært jafnvægi.

    • Ég held því ekki fram að það eitt að skipta um gjaldmiðil leysi öll vandamál. Að sjálfsögðu þarf einnig a.m.k. aga í ríkisfjármálum. En evran hefur marga kosti, m.a. þá að hún knýr fram aga og tekur burt afskipti stjórnmálamanna af rekstrarumhverfi fyrirtækja. Með evru mun viðskiptahalli eða -afgangur skipta litlu máli og fyrirbærið „erlendar skuldir“ hverfur úr sögunni sem slíkt. Þá eru skiptin yfir í evru ágætt tækifæri til að niðurskrifa skuldir hóflega, þ.e. ef þau fara fram á tiltölulega veiku krónugengi.

  • Hefur þú orðið var við að erlendir hagfræðingar skilji ekki að fall krónunnar hefur haft mikil áhrif á kaupmátt almennings?

    Hjá Krugman, t.d, var það einmitt kjarninn í málflutningnum að gengisfellingin hefði fært launakjör í samkepnishæft og sjálfbært horf á meðan að „innri rýrnun/gengisfelling“ (e. internal devaluation) í evrulöndum hefur gengið mjög hægt og illa og ekki útlit fyrir að launakjör í ósamkeppnishæfari löndum verði eðlileg í samanburði við þau samkeppnishæfari fyrr en eftir mjög langt kreppu- og atvinnuleysistímabil.

    Það skilja það allir aðrir en íslenskir ESB-sinnar að gjaldmiðill getur ekki verið efnahagslegt töfrateppi sem kjör almennings svífa á þótt verðmætasköpunin standi ekki undir þeim.

    • Það virðast ýmsir krónusinnar einmitt trúa því að krónan geti verið töfrateppi undir kjörum almennings þótt samkeppnisfær verðmætasköpum standi ekki undir þeim. Á endanum snýst þetta einmitt um samkeppnisfærni, ekki gjaldmiðla. Stöðugt rekstrarumhverfi og lágir vextir er það sem samkeppnisfært atvinnulíf þarf, ekki stuðning frá stjórnmálamönnum sem koma færandi hendi með gengisfellingar, eins og tíðkast hefur í íslenskri hagsögu.

  • Cheers for that Vilhjálmur, good to see some people blogging in English for foreigners who want to understand and comprehend the economic example that the Icelandic economy is.

    Would like to add however to this list the two facts. Even though the pension funds own assets amounting to +100% of GDP, they owe pension rights that are equivalent to around 145% of GDP. So there is a gap of around 40-45% of GDP on their balance sheet. But at least that’s slightly smaller hole than the 50% deficit in UK pension. As we say in Icelandic: „so shall you improve your own evil by pointing out something worse“ (i. svo skal böl bæta að benda á annað verra)

    Another fact, completely coherent with the comments of Þórhallur above (who mentioned the obvious need for a balanced current account), is that the main reasons for the constant collapse of the krona are the continuous current account deficits. Those deficits are formed by the banking system as it expands too much credit to non-export-making industries and investments (such as mortgages, consumer credit, etc.) which is then spent on the currency market in order to import foreign goods. The current account deficit builds up and BOOM the krona collapses to correct it. Control the banking system’s expansion of credit and whatever currency you’re using, you and it will be fine.

    Finally, interested foreigners must know that there is a war going on between two political – dare I say ideological? – groups regarding the currency. The camps are the ISK supporters and the EUR supporters. The third somewhat lesser pack consists or supporters of other currencies, most notably the USD, NOK, CAD or even the CHF.

    Unfortunately, some people – from all camps! – deny to accept the obvious facts and reasoning made by other camps. The ISK supporters mitigate or even deny the krona’s role in bankrupting the economy while highlighting the ongoing EUR debt crisis and the positive effects the ISK devaluation had on the current account. The EUR supporters mitigate or deny the fact that the devaluation of the ISK is assisting the economy to get back on its feet while ignoring the EUR debt crisis and highlighting the cases of Estonia and Finland who adopted the EUR and are doing fine.

    All the groups have something worth noting. The problem is that the idealists either ignore their currency-opponents or answer them in empty phrases. Those zealots are a small part of all the groups but they are unfortunately quite eye-catching and distort the necessary discussion that has to take place regarding the future of the Icelandic monetary system. The end result will be, many fear, that no progress takes place in building up the Icelandic economy on principles that everybody can agree to are reasonable and wise.

    Ideology is a bitch, eh?

    • Icelandic pension fund assets are currently just over 2 trillion ISK while GDP is just above 1,5 trillion. The math is pretty basic and comes out at 130% of GDP, not 100%.

      • According to the FSA (FME in Icelandic) the gap on the pension funds’ balance sheet was 651bn at the end of 2010. GDP was 1,537bn. according to today’s estimate. The math is pretty basic, that’s a hole equivalent of 42% of GDP.

        Sorry, didn’t get the gross figures completely correct. The bottom line was more or less the same.

  • Höskuldur Einarsson

    Það hefði virkað vel að fella gengið t.d. í Svíþjóð þar sem lán eru í óverðtryggðum sænskum krónum.

    Á Íslandi þar sem flest öll lán almennings eða fyrirtækja eru verðtryggð eða gengistryggð þá hefur það mjög slæm áhrif á að fella gengið.

    Þegar Krugman var myntur á það í viðtali við Egil Helgason að við byggjum við verðtryggingu sagði hann aðeins að við þyrftum að afnema hana, það yrði erfitt, tæki langan tíma og flaug svo heim.

    • Einmitt. Sumir tala eins og það sé unnt að afnema verðtryggingu eins og hendi væri veifað. Svo er ekki. Verðtryggð lán og skuldabréf eru löglegir einkaréttalegir samningar um gagnkvæmar skuldbindingar, oft áratugi fram í tímann. Slíkum samningum er ekki unnt að breyta nema með samþykki beggja aðila. Ef ríkið hyggst taka lögvarin eignarréttindi af öðrum samningsaðilanum teldist slíkt vera eignarnám sem er óheimilt skv. stjórnarskrá nema almenningsþörf krefji (sem er ekki tilfellið) og komi fullar bætur fyrir. Áþekka eignarréttarvernd er að finna í mannréttindasáttmála Evrópu sem Ísland er skuldbundið af. Það þýðir ekki að tala eins og við séum á annarri plánetu; svona eru lögin í landinu og eftir þeim verður að fara, hvort sem mönnum líkar betur eða verr.

      Eina leiðin til að minnka vægi verðtryggingar á þeim lánum sem þegar hafa verið veitt, er að bjóða frjáls skipti á markaði á verðtryggðum skuldabréfum og óverðtryggðum, og þá helst í annarri og trúverðugri mynt, til að báðum samningsaðilum þætti hag sínum betur borgið með slíkum skiptum.

  • Þórhallur Kristjánsson

    Það sem þarf að gera er að útbúa nýja peningastefnu. Það er verið að stýra hagkerfinu á rangan hátt.
    Að hafa sjálfstæðan Seðlabanka sem stýrir eftir verðbólgumarkmiði gekk ekki fyrir hrun og á ekki eftir að ganga eftir hrun.

    Það er í raun furðulegt að ekki skuli fara fram meiri umræða um hvaða peningastefnu við ætlum að nota í framtíðinni. Ég geri þá ráð fyrir því að við munum ekki nota evruna. Það er ólíklegt að þjóðin eigi eftir að kjósa það miðað við skoðannakannanir og hvernig ástandið á evrusvæðinu er að þróast.

    Ég ætla hér að koma með mínar hugmyndir.

    Það gengur ekki að hafa Seðlabankann sjálfstæðan þegar ríkisstjórn og Seðlabanki eru ekki að ganga í takt. Þetta hefur verið þannig að stjórnin framkvæmir aðgerðir sem stuðla að verðbóldu sem Seðlabankinn reynir að lækka með hækkun vaxta. Þetta er vítahringur sem er ekki að virka.

    Seðlabanki og ríkisstjórn þurfa að ganga í takt til þess að halda jafnvægi á hagkerfinu.

    Ég mundi mæla með því að verðbólgumarkmiðið verði aflagt enda hefur það aldrei verið að virka. Í staðinn verður tekið upp markmið sem tekur viðmið af viðskiptajöfnuði. Stærsta stýritækið í því er gengið á krónunni. Það þarf að setja upp sjálfvirkar reglur um það hversu mikið gengið á að falla eða styrkjast eftir því hvernig viðskiptajöfnuðurinn þróast. Þannig verður gengið á krónunni alltaf rétt og ætti í framtíðinni að regla sig í kringum núll viðskiptajöfnuð.

    Í raun erum við að stjórna svona í dag þar sem Seðlabankinn ákvarðar gengið of veikt til þess að fá gjaldeyri inn í landið svo hægt verði að greiða niður uppsafnaðar erlendar skuldir. Krónan á semsagt ekki að vera fljótandi og frjáls heldur taka beint mið af viðskiptajöfnuði.

    Í framhaldinu þarf að beita aga til þess að halda niðri verðbólgu og ná fjárlögum með sköttum, tollum og öðrum stýritækjum sem ríkið hefur yfir að ráða.

    Það væri gaman að heyra hvernig menn vilja hafa peningastefnuna ef við gerum ráð fyrir því að halda áfram að nota íslenska krónu í framtíðinni.

  • Ásmundur Harðarson

    Stuttu eftir hrun kom hingað heimsfrægur virtur hagfræðingur sem hvatti Íslendinga til að hætta að greiða skuldir ríkisins. Hann nefndi heildarskuldirnar og þá kom í ljós að upphæðin var skuldir þjóðarbúsins sem hann hélt að væru skuldir ríkisins.

    Meirihluti þessara skulda voru skuldir gömlu bankanna. Það sem út af stendur, þegar búið er að greiða kröfuhöfum eignir bankanna, verður afskrifað. Það mun vera 7000-8000 milljarðar króna. Auk þess ber ríkið ekki ábyrgð á skuldum einkaaðila.

    Eftir þetta hef ég verið mjög skeptískur á ummæli útlendinga, jafnvel heimsfrægra, um íslensk efnahagsmál . Þeir eru einfaldlega ekki nógu kunnugir aðstæðum hér. Þetta kom berlega í ljós í sambandi við Icesave. Þeir töldu okkur alls ekki geta greitt yfir 600 milljarða skuld vegna Iceasave og höfðu ekki hugmynd um að þrotabú Landsbankans mun greiða hana að mestu eða öllu leyti.

    Hafið þið tekið eftir því að þeir sem mæla gegn því að Ísland taki upp evru eru Bretar og Bandaríkjamenn, meðan þeir sem koma frá evrusvæðinu mæla með að Ísland taki upp evru.

    Bretar standa utan evrusvæðisins og vilja gjarnan evruna feiga enda veikir hún þeirra eigin gjaldmiðil. Bandaríkjamenn sjá ofsjónum yfir uppgangi evrunnar sem ógnar yfirburðum dollarans á heimsvísu. Í bland við vanþekkingu á íslenskum aðstæðum skýrir þetta að mínu mati afstöðu Breta og Bandaríkjamanna.

    Svo má velta því fyrir sér hvers vegna hinir mæla með upptöku evru. Er það vegna þess að þeir hafa svona góða reynslu af henni og telja meðal annars þess vegna hag Íslands best borgið með evru?

    Eða er það vegna þess að þeir telja að evran styrkist með inngöngu Íslands í myntbandalagið? Örríki eins og Ísland getur ekki styrkt evruna svo að neinu nemi.

    • Sammála þér, Ásmundur. Sumir af þeim erlendu álitsgjöfum sem hér birtust, t.d. í Silfri Egils, voru hreint skelfilegir og ábyrgðarhluti að dreifa svo röngum og villandi upplýsingum til almennings á viðkvæmum tímum eins og hér voru t.d. fyrripart ársins 2009.

      Það er fróðlegt að fylgjast með Financial Times, sem stöðugt tönnslast á „euro crisis“ og „eurozone problems“, meðan sama orðalag er ekki viðhaft um 10% fjárlagahalla Breta og verulegan viðskiptahalla, auk risastórra skuldbindinga breska ríkisins utan efnahagsreiknings vegna björgunar þarlendra banka allt frá 2008.

  • Ziggy Jonsson

    „The cost of the [depreciation of the krona] landed squarely on Icelandic households and the real economy“.

    The depreciation of the krona was not the „cause“ of loss, but simply a market-reflection of loss that had already occurred in the economy. Implying that the losses would vanish if they were not properly reflected in the price of the local currency can hardly be supported by arguments. Losses would simply materialize through other channels.

    Lower price of a currency (devaluation) surely lowers private consumption (through lower real disposable income), but that is the whole purpose of any market oriented currency balancing mechanism. Real wages become lower, incentives to export more and work harder become prevalent and incentives to import decrease, allowing the economy to reach a new balance under full employment.

    A floating currency has been instrumental in Iceland’s flexible real-wages (with both import prices increasing and the increased nominal saving through mortgages). This has in turn allowed the country to survive many recessions without massive unemployment. Recessions are uncomfortable, but large-scale unemployment on-top would most likely have made subsequent recovery significantly more difficult.

    One could ask the question: „Would Iceland be richer today if the nominal price of the Icelandic currency had remained unchanged from the peak?“ In such a scenario, Iceland would continue to accumulate international debt (from a foreign central bank if we could – or use import rationing) against steady imports with no increase in exports. Icelandic would not „own more“ or „produce more“ in this scenario and could hardly be classified as richer.

    It’s worth pointing out that the bulk of the nominal devaluation mentioned in the article happened around 20-30 years ago. The last „political devaluation“ of the krona took place in 1993 well before the krona was considered free-floating. Interesting facts from an historical perspective, but less meaningful to today’s economic decisions.

    • The devaluation of the króna from 1920-2001 was largely driven by political priorities and the resulting economic policy. In 2001, the króna was floated and proceeded to strengthen over the next 6-7 years. This was due to huge capital account imbalances created by carry trades, mirrored by current account deficits as Icelanders took advantage of their artificially strong króna to import Range Rovers, Land Cruisers and LCD screens like there would be no tomorrow (an almost correct assumption). In the three years of 2005-2007, the balance of payments was cumulatively negative by about 50% of GDP, a fact that should have rung alarm bells in the Central Bank but apparently didn’t (perhaps because its lead governor was a highly ideological and opinionated ex-politician and not an economist). It should have been clear that a large correction was coming up – and it did, with the króna losing almost half its value in 2008. Now, we face reverting back to a partial manual control of the exchange rate, which brings back parallels to the era before 2001.

  • S. Guðmunds

    Við upptöku Evru verður Ísland láglaunaríki.

    Reiknidæmið er mjög einfalt.

    Meðalmánaðarlaun eru um 350.000 ISK hér á landi.

    Meðalmánaðarlaun í N-Evrulöndunum er um 4.000 EUR.

    Við myntskipti úr krónum í Evrum hér á landi á genginu 160 ISK/EUR yrðu meðalmánaðarlaun sem væru 370.000 ISK um 2.300 EUR á mánuði.

    Eins og allir sjá yrði þetta himinn og haf á milli mánaðarlauna í Evrum talið hér á landi og t.d. í Þýskalandi við skiptin úr krónum í Evrum hér á landi.

    Við yðrum næstum helmingi lengur að vinna okkur inn fyrir sömu hlutum og meðal-Þjóðverjinn.

    Annað er að allar peningarlega stærðir á Íslandi munu gengisfalla varanlega við upptöku Evru, t.d. lífeyrissjóðir okkar.

    Fyrir hrun voru eignir lífeyrissjóðanna um 1.700 mia.kr eða um 19 mia. Evra á þáverandi gengi sem var ca. 90 ISK/EUR.

    Í dag eru eignir lífeyrssjóðanna um 2.000 mia.kr. eða um 12,5 mia.Evra á núveranid gengi sem er 160 ISK/EUR.

    Hér munar um 6,5 mia.Eura sem verðfallið yrði á lífeyrisjóðseignum landsmanna við upptöku Evru sem gjaldmiðils.

    Er þetta ásættanlegt?

    Og svo er það spurningin;

    Af hverju takak Svíar ekki upp Evru? – eða Danir? – eða Tékkar?

    Öll þessi ríki eru ekkert að flýta sér við að taka upp Evruna.
    Og eru jafnvel orðin afhuga Evru-upptöku.

    Getur einhver svarað þessu?

  • S. Guðmunds

    Ég sé að Vilhjálmur er að kalla eftir erlendri hjálp.

    Nú nýverið var gerð tilraun með slíka hjálp þegar heimsmeistaramót hagfræðinga var haldið í Alþýðuhöllini Hörpu.

    Svo virðist að margir hafi orði fyrir vonbrigðum með þetta mót, því flestir af hinum útlensku hagspekingum mæltu eindregi gegn upptöku Evru hér á landi, og enn aðrir ráðlögðu okkur frá því að ganga í ESB.

    Þeir hinir sömu sem urðu fyrir vonbrigðum við hina útlendu hagspekinga, hafa hingað til verið fjöðrum fegnir með yfirlýsingar útlendra fræðimanna og hagfræðinga, sérstaklega þegar þessi aðilar hafa hneysklast á því að Ísland hafi orðið fyrir hruni.

    En eftir alheimsleikana í hagfræði kveður við annan tón hjá Íslenskum álitsgjöfum.

    En öðru vísi mér áður brá, eða þannig.

  • Einar Karl

    S. Guðmunds segir:
    Við myntskipti úr krónum í Evrum hér á landi á genginu 160 ISK/EUR yrðu meðalmánaðarlaun sem væru 370.000 ISK um 2.300 EUR á mánuði.

    Eins og allir sjá yrði þetta himinn og haf á milli mánaðarlauna í Evrum talið hér á landi og t.d. í Þýskalandi við skiptin úr krónum í Evrum hér á landi.

    S. Guðmunds er hér að lýsa raunveruleikanum EINS OG HANN ER.

    Þessir útreikningar hans eru aðeins rök gegn upptöku Evru EF hann/hún telur líklegt að kaupmáttur aukist frekar með krónu en Evru og að krónan eigi eftir að styrkjast verulega á næstu árum.

    Það er reyndar forvitnileg spurning, trúir því einhver lengur að krónan sé langt fyrir neðan eðlilegt „jafnvægisraungengi“ ?

    • Þórhallur Kristjánsson

      Það þarf ekkert að trúa því að krónan sé of veik það er einfaldlega hægt að skoða gögn því til staðfestingar.

      Í fyrra var vöru og þjónustujöfnuðurinn jákvæður um sirka 160 milljarða. Í ár stefnir hann í það að verða svipaður.

      Í dag er gengið á krónunni stillt af þetta veikt til þess að hægt sé að greiða niður erlendar uppsafnaðar skuldir.

      Þegar búið er að laga skuldastöðuna við útlönd kemur krónan til með að styrkjast þar til vöru og þjónustujöfnuðurinn verða nálægt núllinu.

      Það er lítið mál að sjá hvað verðið á krónunni á að vera ef skoðaður er viðskiptajöfnuður.

  • Einar Karl

    Þórhallur Kristjánsson, takk fyrir skýringarnar.

    Þannig að Ísland er tímabundið láglaunaland nú (og í nokkur ár í viðbót?) á meðan verið er að borga út krónubréf?

    • Þórhallur Kristjánsson

      Blasir það ekki við þegar tölurnar eru skoðaðar?

  • Þakka mjög gott blogg.
    Er sjálfur Evrópusinni og tel krónuna hafa reynst okkur ákaflega illa. Það er pólitískur raunveruleiki að gengisfelling þessarar myntar hefur verið reglan síðustu 100 árin og ekkert sem bendir til breytinga á því. Meðan svo er verður ákaflega dýrt að fjármagna lán með þessari mynt.
    Ég hef þó haft verulegar áhyggjur af því hvort ein mynt ÁN EINNAR efnahagsstefnu og eins þrautarvararlánveitanda gangi upp. Ég held að við þurfum að horfa náið á þróun Evrunnar og vanda Suður-Evrópu núna áður en við ákveðum framhaldið. Ég er raunar hræddur um að myntsamstarfið muni hugsanlega líta örðuvísi út eftir nokkra mánuði.
    Ég er ekki sammála þér Vilhjálmur að gera úr lítið úr vandamálum Evrópu þessi misserin. Það er rétt að skuldakreppa Evrópu (í heild) er ekki mikil samanborði við Breta og USA. En skuldakreppa Grikkja, Ítala og Spánverja er gríðarleg og það leiðir til pólitískrar krepppu svo lengi sem Seðlabanki Evrópu er ekki tilbúinn að vera þrautarvararlánveitandi með tryggri fjármögnun. Hversu lengi munu íbúar N-Evrópu vera tilbúnir til að fjármagna lansfjárkreppu Grikkja og Ítala? Að maður tali nú ekki um á meðan Ítalir hafa þann trúð sem þeir hafa nú við stjórnvölinn.
    Þessi mál eru flókin. Við höfum ekki patent lausnir. Lítil hagkerfi með sjálfstæðri enfahagsstjórn munu þurfa að glíma við þessi mál og lausnir eru ekki sjálfsagðar. Við þurfum að koma upp úr skotgröfum – báðar fylkingarnar.
    Það var ótrúlega frískandi að heyra frábæra fræimann velta þessum málum fyrir sér í Hörpunni með opnum huga. Það var rætt opið og augljóst öllum að á þessu máli er svo sannarlega ekki bara ein hlið.

  • Ómar Kristjánsson

    það er nú með ólíkindum að menn skuli koma núna, 2011, með þau tíðindi, að því er virist í fullri alvöru, að það eigi að stýra svoköllum gjaldmiðli hérna eftir viðskiptajöfnuði.

    Það er bara það sem hefur alltaf verið gert svokallaðan lýðveldistíma! Halló. Einhver heima eða.

    Þetta kallar á víðtæka hafta og helsisstefnu með tilheyrandi vitleysisgangi sem hefur verið viðloðandi efnahagsstjórnun á þessu útskeri hérna til tjóns og baga fyrir allan almenning.

    þetta er það sem einangrunarsinnar bjóða uppá.

    Til að fá framþróun á umræður um þetta mál þá þarf að hætta að hugsa þetta útfrá einhverju fokking ,,þjóðarbúi“. það á hugsa þetta útfrá einstaklingum.

  • S. Guðmunds

    Einar Karl,
    Og þú trúir því að við myntskipti hér á landi að þá hækki laun hér „sjálfkrafa“ upp í eðlileg Evru-laun eins og þau gerast í Þýskalandi t.d. 4.000 Eur á mánuði?

    Nei, Einar Karl, við verðum láglauna jaðarríki innan ESB líkt og Búglaría, Rúmenía og Eystrasaltslöndin.

  • S. Guðmunds

    Og meira Einar Karl,

    Hægt er að laga raunveruleikan eins og hann er nú í dag með því að nota krónuna áfram.

    Þetta er gert svona;

    Fyrir hrun voru lífskjör með því besta í heimi, sem og velferð.

    Laun voru í Evrum talið um 4.300 Eur á mánuði um áramótin 2007/2008.

    Við þurfum að ná launakjörum upp í þessa fjárhæð og það strax.

    Það gætum við með því að styrkja raungenngið þannig að krónan yrði um 90-100 kr/eur.

    Þetta myndi þýða kaupmáttaraukning um leið og innfluttar vörur lækkuðu og almennt verðlag í kjölfarið.

    Leiðin til þessa er að stórauka hér verðmætasköpun útflutningsgreina bæði að magni og verðmæti.

    Þetta þýddi að fljótt væri hægt að útrýma atvinnuleysi og lækka hér skatta ÁN þess að tekjur ríkissjóðs skertust.

    Þetta er ekki hægt með Evru sem gajldmiðil, því Evran er fasti, og allt annað þarf að snúast í kringum hana.
    M.ö.o. vegna þess að við værum ekki með sjálfstæða peningastefnu sem við gætum notað til að lagfæra hér þjóðhaglega efnahagslegar meinsemdir án verulegra fórna t.d. mikill niðurskurður, launalækkanir og mikið atvinnuleysi.
    Þetta er raunveruleikinn sem blasir við Grikkjum og Írum og tekur mörg ár að lagfæra vegna þess að myntin þeirra heitir Evra.

    • Leifur Björnsson

      Sguðmunds að halda því fram að gengi krónunnar hafi verið rétt skráð árið 2007 er veruleikafirring á mjög háu stigi.
      Gengi krónunnar er miklu nær því að vera rétt skráð núna en það var þá.
      Það þarf ekki að tala við marga á samkepnnisiðnaði ferðaþjónustu eða sjávarútvegi til að komast að því.

  • S. Guðmunds

    Vilhjálmur Þorsteinsson, þú segir;

    „Með evru mun viðskiptahalli eða -afgangur skipta litlu máli og fyrirbærið „erlendar skuldir“ hverfur úr sögunni sem slíkt. Þá eru skiptin yfir í evru ágætt tækifæri til að niðurskrifa skuldir hóflega, þ.e. ef þau fara fram á tiltölulega veiku krónugengi.“

    Hér myndu allir hagfræðingar ekki vera þér sammála.

    Viðskiptahalli eða -afgangur skiptir alltaf miklu máli í þjóðhagsreikningum, hvort sem myntin sem notuð er er ISK, USD, DKK, SEK, GBP, EUR, JPY, WON eða einhver önnur mynt.

    Og á sömu forsendum mun hugtakið „erlendar skuldir“ EKKI hverfa úr sögunni.
    Þetta hugtak verður alltaf jafn þjóðhagslega mikilvægt og raunverulegt hugtak, sama hvaða myntin er notuð í viðkomandi landi.

    Og enn hefur enginn svarað því hvað verði um peningalegar stærðir, t.d. lífeyrissjóðaeignir, sem lækka niður í nánast ekki neitt við myntskiptin.
    Þegar fólk fer að taka lífeyri út í Evrum í framtíðinni, verður harla lítið til skiptanna vegna þessarar „niðurfærslu“ eigna lífeyrissjóða við myntskiptin, t.d. á mjög veiki gengi t.d. 180-190 ISK/EUR.

    • Viðskiptahalli verður ekki eiginlegt vandamál ríkisins þar sem það þarf ekki að passa með sama hætti upp á að eiga gjaldeyrisforða til að mæta skuldbindingum í erlendri mynt. Sama gildir um „erlendar“ skuldir; ríkið mun fjármagna sig evrum, sömu mynt og hagkerfið sjálft notar og skatttekjur eru í.

      Skuldir og eignir munu færast í evrur á því skiptigengi sem ákveðið verður. Nú eru margir að tala fyrir því að skuldir verði niðurskrifaðar. Það má gera á hóflegan hátt með því að semja um tiltölulega lágt skiptigengi krónu. Vitaskuld lækka þá eignir á móti enda ekki til nein gullgerðarvél sem býr til eignir úr engu, né neinn ókeypis hádegisverður. Til lengdar munu þó laun og síðan eignaverð færast í átt að því sem almennt gerist á evrusvæðinu, miðað við sömu forsendur.

      • Vilhjálmur, þú segir að séum við, t.d., með evru sem mynt þá verði viðskiptahalli ekki vandi ríkisins, þar sem það þurfi ekki að eiga gjaldeyrisforða. Þetta gengur þá og því aðeins upp, að einhvert galdratæki sjái um að búa til peninga í staðinn fyrir þá sem fara úr landi. Getur þú upplýst mig fávísan manninn um það hvert það galdratæki er? Ekki geri ég ráð fyrir að seðlabanki Evrópu láti senda hingað skipsfarma af evrum svo við getum haldið áfram að eyða um efni fram. Nei, ríkissjóður eða Seðlabanki Íslands þyrftu að gefa út skuldabréf á móti hverju senti sem hingað kæmi eftir þeirri leið. Prentvélin er nefnilega ekki á Íslandi. Þessi skuldabréf þyrfti síðan að greiða (nema við förum grísku leiðina og fáum skuldina fellda niður). Viðskiptahalli verður áfram vandi stjórnvalda hvaða mynt sem við verðum með.

        • Marínó: Þá verður enginn viðskiptahalli landsins sem slíks, heldur einungis þeirra lögaðila sem eiga erlend viðskipti. Tiltekin fyrirtæki flytja kannski meira út en inn, og hjá öðrum er það öfugt, en allt er þetta í evrum og gjaldeyrisjöfnuður verður ekki vandamál stjórnvalda eða Seðlabanka eins og nú er. Þetta er bara eins og t.d. viðskiptajöfnuður Akureyrar innan Íslands. Vitaskuld getur það verið vandamál fyrir Akureyri ef fleiri krónur fara þaðan til annarra landshluta en koma til baka, en það er samt ekki mál sem er beinlínis tekið fyrir á bæjarstjórnarfundi sem slíkt eða skapar vanda fyrir þau fyrirtæki og einstaklinga á Akureyri sem ganga vel. Vona að þú skiljir muninn.

          Ríkið eða Seðlabankinn bæta að sjálfsögðu ekki upp krónujöfnuð sjoppunnar á horninu, og að sama skapi mun evrujöfnuður einstakra lögaðila ekki vera bættur af skattborgurum eða öðrum.

          Það er þetta sem ég á við með því að viðskiptahalli hverfur sem sjálfstætt vandamál. En vitaskuld verður áfram mikilvægt að eiga sem flest og öflugust fyrirtæki sem þjóna sem fjölbreyttustum þörfum með sem minnstum tilkostnaði.

  • Sá einhvers staðar að evran hefði rýrnað að verðgildi um ca. 50% frá því hún var sett á laggirnar. Er það rétt?

  • Hér finnur maður tilraun til málefnalegrar umræðu um framtíð íslensku krónunnar. Ég sem hélt að þetta væri ekki hægt á Íslandi. Afar frískandi og uppörvandi, takk fyrir mig.

  • Ásmundur Harðarson

    Ragnar, þetta eru hrein öfugmæli.

    Evran hefur hækkað um 93.8% gagnvart krónunni síðan evran var tekin upp 1999. Dollarinn hefur á sama tíma hækkað um 66.9% gagnvart krónunni. Evran hefur hækkað um 16.1% gagnvart bandaríkjadollar á þessum tíma.

    http://www.islandsbanki.is/fjarfestingar/markadir-og-visitolur/gjaldmidlar/greining-krossa/?g1=EUR&g2=ISK

  • S. Guðmunds

    Víxlverkun hækkana USD vs. EUR bendi ekki til sérstaks styrks EUR gagnvart USD.

    Ástæða veikrar stöðu USD gagnvart EUR að að kreppan hófst 2007 í Bandaríkjunum auk þess að viðvarandi halli hefur verið á fjárlögum USA.

    Nú er þetta að snúast við.

    Kreppan hófst ekki fyrr en haustið 2010 í Evrópu og hefur ekki enn náð hámarki.
    Á sama tíma eru merki þess að Bandaríkin séu að rétta úr kútnum.

    Við munum því sjá þá þróun næstu árin að EUR veikist gagnvart USD þegar kreppan hefur bitið sig fasta í Evrópu.

    • Leifur Björnsson

      Þú ert eini maðurinn sem heldur því fram að viðskipta og fjárlagahallinn í Bandaríkjunum sé að snúast við því miður er enginn innistæða fyrir þeirri fullyrðingu.

  • S. Guðmunds

    Það að vextir séu lágir í Evrópu eru ekki merki um það að efnahagslífið sé svo traust eða standi svo vel í Evrópu, heldur þvert á móti.

    Stjórnvöld og seðlabankar þeirra lækka vexti til að vinna á kreppu og koma atvinnulífinu í gang.

    Vandann í Evrópu má lýsa með þessu flæðilíkani sem er eiginlega vítahringur:

    Lítli uppbygging =>Samdráttur => Minnkandi neysla => meira atvinnuleysi => minni þennsla => minni fjárfestingar => meiri niðurskurður =>hækkandi skattar => lækkandi vextir.

    Vandamálið hér á landi var fram að hruni alveg hið gagnstæða nefnilega:

    Mikil uppbygging => mikil þensla => lítið atvinnuleysi => hækkandi laun => mikil neysla => hækkandi vextir.

  • Ásmundur Harðarson

    S. Guðmunds, hvernig dettur þér í hug að lífeyrissjóðseign landsmanna verði að engu við inngöngu í ESB?

    Í fyrsta lagi er um fjórðungur eigna lífeyrissjóðanna erlend verðbréf. Að öðru leyti eru eignir lífeyrissjóðanna einkum skuldabréf ríkisins og skuldabréf á einstaklinga með veði í fasteign auk íslenskra hlutabréfa í íslenskum fyrirtækjum sem flest ef ekki öll eru með alþjóðlega starfsemi.

    Heldurðu kannski að skuldabréf í íslenskum krónum verði að engu þegar krónan er ekki lengur í gildi? Heldurðu að allir Íslendingar sem skulda í krónum verðu skuldlausir við upptöku evru?

    Með upptöku evru verður verðtrygging óþörf enda ljóst að það er verðbólgan vegna óstöðugleika krónunnar sem gerði verðtryggingu nauðsynlega. Ég býst við að með upptöku evru verði sett lög sem heimila fólki að skipta út verðtryggðum skuldum fyrir óverðtryggðar skuldir.

    Með upptöku evru mun hagur lífeyrissjóðanna vænkast. Þá geta þau fjárfest aftur í erlendum verðbréfum og dreift þannig áhættunni.

  • S. Guðmunds

    Ásmundur;
    Ég sagði aldrei að lífeyrissjóðseingir landsmanna yrðu að engu við myntskiptin, heldur sagði ég að þessar eignir myndu rýrna verulega vegna óhagstæðs skiptigengis.
    Hér erum við að tala um 3/4 hluta lífeyriseigna landsmanna sem eru í krónum.

    Við myntskiptin munu allar peningalegar stærðir í krónum talið verða varanlega gengisfelldar vegan lágs skiptigengis.

    Og ég hef aldrei sagt að allir sem skuldi í krónum verði skuldlausir við myntskiptin eða að skuldabréf í krónum verði að engu.
    Þessi skuldabréf munu rýrna verulega í raunvirði við myntskiptin þegar við verðum neydd til að samþykka myntskiptin á óhagstæðu skiptigengi, t.d. á genginu 160-190 ISK/EUR.

    Verðtrygging mun lifa góðu lífi eftir myntskiptin því fjármagnseigendur vilja áfram vera með belti og axlabönd á sínum fjármunum.
    Verðhækkanir munu áfram verða miklar hér á landi eftir myntskiptin, því hér ræður miklu skattastefna ríkisvaldsins, sem fer beint út í verðlagið.

    • Ásmundur Harðarson

      „Og enn hefur enginn svarað því hvað verði um peningalegar stærðir, t.d. lífeyrissjóðaeignir, sem lækka niður í nánast ekki neitt við myntskiptin.“

      Það er mikill munur á því að lækka niður í nánast ekki neitt eins og þú segir í ofangreindri tilvitnun eða rýrna verulega eins og þú segist núna hafa sagt.

      Annars botna ég ekkert í þessum pælingum þínum. Ef gengið verður lágt við gjaldmiðlaskiptin þá gildir það annars staðar í þjóðfélaginu. Lífeyriseignin verður því óbreytt hlutfall af launum og flestum ef ekki öllum kostnaði.

      Ef eignir lífeyrissjóðanna rýrna, þá lækka skuldir enn meira svo að slík lækkun myndi mælast vel fyrir hjá mörgum. Það er mikilvægt að hafa gengið ekki of hátt við skiptin svo að það sé svigrúm fyrir gengið til að ná jafnvægi.

      Ef gengið reynist of lágt eftir skiptin þá verða launahækkanir og verðhækkanir fjótlega svo að eignir lífeyrissjóðasnna hækka, ekki síst ef þær verða áfram verðtryggðar eins og þú fullyrðir að þær verði.

      Ég get hins vegar lofað þér því að öllum skuldurum verður leyft að skuldbreyta yfir í óverðtryggð lán með lagasetningu eftir gjaldmiðlaskiptin. Slík lagasetning stenst vegna þess að verðtryggingin miðast við krónur. Meðan krónan er enn gjaldmiðill okkar er ekki hægt að afnema verðtryggingu með lögum.

      Óverðtryggð lán munu bera breytilega vexti. Lífeyriseignin mun því hækka í verðbólgu hvort sem hún er verðtryggð eða ekki.

Eyjan Media ehf. - Kringlunni 4-12, Reykjavík - eyjan(hjá)eyjan.is