Nú er ég ekki sérfræðingur um erfðafræði eða matvæli – og í sjálfu sér enginn sérstakur áhugamaður um erfðabreytt matvæli til eða frá.
Hins vegar hef ég talsverðan áhuga á að umræðu um mikilvæg mál í “vitrænum” farvegi.
Umræðan um erfðabreytt matvæli er ansi grautarleg. Þar ægir saman umræðu um hvort hætta stafi af þessu, hvort hægt sé að auka matvælaframleiðslu og hvort tæknin sé í höndum óprúttinna aðila. Allt eru þetta atriði sem er vel þess virði að ræða og skoða rök með og á móti.
Hætta
Svo langt sem ég fæ séð er í sjálfu sér engin sjálfkrafa hætta samfara erfðabreytingu, amk. ekki sjálfgefið fyrir öll erfðabreytt matvæli, þó hugsanlega megi ná því með ásetningi eða ef viðkomandi vita ekki hvað þeir eru að gera.
Flest matvæli eru hvort sem er erfðabreytt og auðvitað eru engar hundrað prósent “sannanir” fyrir að þau matvæli sem við neytum í dag séu örugglega skaðlaus. Þvert á móti.
En… ég viðurkenni fúslega að ég þekki þetta ekki vel og er til í að hlusta á rökstuddar upplýsingar um annað. En gerið það fyrir mig… ekki senda tengla á YouTube – og ekki benda á innihaldslausar fullyrðingar sem ekki eru studdar rannsóknum.
Tækifæri á aukinni framleiðslu
Aftur ætla ég ekki að fullyrða, en fljótt á litið virðist tækifæri fyrir talsverða aukningu á framleiðslu sem gæti verið ótrúlega mikils virði. En líka, fljótt á litið, virðist það ekki vera raunin. Hér gildir sama, það væri gaman að fá rökstuddar upplýsingar með og á móti.
Reynslan
Að lokum, líka með fyrirvara, þá eru merki þess að tæknin og framleiðslan gæti verið í höndum “prúttnari” aðila, svo ekki sé meira sagt. Ef rétt er, þá er það auðvitað sérstakt vandamál sem þarf að leysa. Og er auðvitað hægt að leysa.
Þannig að…
Ef ræktun erfðabreyttra matvæla er jafn hættulaus og ræktun annarra matvæla og ef tæknin býður upp á að auka matvælaframleiðslu…
Sem sagt ef, ef og ef … þá er ekki ástæða til að banna, heldur tilefni til að hjóla í þau vandamál sem virðast vera í veginum þannig að tæknin nýtist þeim sem mest þurfa.
Og umfram allt, reyna að halda einhverjum þræði í umræðunni.
Valgarður Guðjónsson
Ég er sammála því að umræðan má vera mun vitrænni. Og erfðabreytt matvæli hjálpa okkur eflaust til að auka matvælaframleiðslu, enda fjölgar fólki sífellt í heiminum. Gallinn er hins vegar sá, að nú þegar eru framleidd nóg matvæli til að fæða alla í heiminum, en þeim gæðum er auðvitað misskipt þar sem matvæli safnast upp þar sem auðlegðin er mest. Það breytist væntanlega lítið með erfðabreyttum matvælum, nema síður sé, enda liggja að baki þeim dýrar rannsóknir og framleiðendur vilja auðvitað selja vöru sína hæstbjóðanda. Á meðan kerfið er þannig verða erfðabreytt matvæli til að viðhalda ástandinu eins og það er nú þrátt fyrir fólksfjölgun, en gera lítið til að eyða hungri í heiminum (ég veit að það var ekki inntakið hjá þér, en alltof margir nefna það sem rök með erfðabreyttum matvælum að þau geti útrýmt hungri í heiminum, sem er augljóslega þvæla). Ég veit svosem ekki hver lausnin væri. Kannski “open source” erfðabreytt matvæli?
Guðmundur, jú, það er rétt að það er ömurlegt að sjá matvæli fara til spillis á sama tíma og nóg virðist annars staðar. Ég veit ekki hvort það er meira en nóg, en ef ég skil rétt þá er vandamál að hluta að yfirflæðið er á allt öðrum stöðum í heiminum en þar sem skorturinn er. Ef þarna er tækni sem gæti nýst á þeim stöðum þar sem skortur er þá gæti þarna verið tækifæri. Mín vegna mega þeir sem leggja í kostnað við rannsóknir og þróun fá eitthvað fyrir sinn snúð, en það er auðvitað galið að þeir sitji á þessu – ef rétt er.
Ertu ekki bara að biðju um vísindagreinar frá lærðum fagaðilum?
Björn, ég hef ekkert á móti vísindagreinum frá lærðum fagaðilum – og tel það bestu nálgun sem við höfum. Hef ekki áhuga á upphrópunum, órökstuddum fullyrðingum og langsóttum tengingum.
En ég er aðallega að biðja um að grauta ekki saman ólíkum hlutum. Það virðast ansi margir draga þá ályktun að fyrst tæknin er að einhverju eða miklu leyti í höndum aðila sem eiga vafasama fortíð (nútíð) þá megi draga þá ályktun að eitthvað sé hættulegt sé á ferð.
Sæll Valgaður
Þessi umræða er mjög sérkennileg. Það er fullyrt að matvæli af þessum toga séu “per se” hættuleg. Að erfðaefni sem sett er inn í lífveru sé á einhvern óskiljanlegan máta hættulegra en annað erfðaefni (þó svo að eini munurinn sé önnur röðun á niturbösunum A, T, C og G). Við borðum niturbasa daginn út og daginn inn, röðun þeirra basa hefur engin áhrif á næringar- eða eiturgildi.
Hið almenna fræðasamfélag á þessu sviði er að mestu á einu máli hér (kallað consensus). Þetta má m.a. sjá í nýlegri skýrslu frá Evrópusambandinu sem heitir A Decade of EU-Funded GMO research 2001-2010 (sjá: http://ec.europa.eu/research/biosociety/library/brochures_reports_en.htm ). Þar segir m.a. :
„The main conclusion to be drawn from the efforts of more than 130 research projects, covering a period of more than 25 years of research, and involving more than 500 independent research groups, is that biotechnology, and in particular GMOs, are not per se more risky than e.g. conventional plant breeding technologies.“
Magnús, já, ég hef sem sagt ekki þekkingu til að fullyrða, en ég sé ekki betur en að þarna sé nákvæmlega engin hætta á ferð og mikið af erfðabreyttum matvælum á markaði áratugum og öldum fyrir þessa þróun. Og ég vil amk. sjá marktækar rannsóknir sýna fram á hættu eða skýringar á því í hverju hættan ætti að vera fólgin – áður en ég fer að hafa áhyggjur.
Ég vil fá að velja hvort ég vil borða erfðabreyttan mat. Skilyrðislaust á að merkja matvælin.
Magga, jú, ég get alveg fallist á að fólk á að hafa val. En veit reyndar ekki hvar á að draga mörkin, kannski við nýjustu tækni. En eru til dæmis ekki kartöflur og tómatar hvort tveggja erfðabreytt matvæli frá sama forföður? [er ekki viss]
Magga: Af hverju vilt þú vita, ég bara spyr af forvitni?
Ég er ekki alveg klár á hvað er í rauninni verið að ræða um þegar talað er um erfðabreytt matvæli. Kynbætur eru notaðar í allri ræktun og við þurfum ekkert að efast um að lambakjötið sem við borðum, kálhausinn eða gulrótin sé ekki afurð kynbóta. Eru svoleiðis kynbætur það sama og erfðabreyting ?
Mig grunar að það sé verið að tala um eitthvað sem er í eðli sínu öðruvísi og það væri frábært ef einhver upplýsti okkur um þetta grundvallaratriði.
Umræðan um erfðabreytingu er dálítið biblíuleg. Guð skapaði heiminn og ef við breytum honum þá er það slæmt. Þetta er viðhorf katólsku kirkjunnar. Engir smokkar að trufla guð.
Hinsvegar eru það Vinstri Grænir, trúlaust lið um að náttúran sé góð og að í henni ríki jafnvægi sem við þurfum að fara eftir.
Það er ekkert jafnvægi í náttúrunni.
Erfðabreytt matvæli (erðabreytt dýr): Þarna er verið að vísa í markvissar beytingar á erfðaefni lífverunnar með tækni nútíma erfðafræði (recombinant DNA technology). Þannig er hægt að flytja inn gen sem skráir fyrir nýtt prótein (prótein úr annarri lífveru) inn í lífverunni. Aðferðirnar leiða yfirleitt til þess að nýja erfðaefnið setjast inn í litninga lífverunnar og þar haga þau sér eins og önnur gen viðkomanid lífveru. Afurðir slíkra gena eru síðan prótein sem lífveran framleiðir.
Þegar við neytum síðan plöntu sem inniheldur erfðabreytingu þá er annars vegar um að ræða:
1. erfðaefni lífverunnar (milljarðar niturbasa sem inniheldur langt innan við 1% frá erfðabreytingunni). Niturbasanir eru brotnir í meltingarvegi. Þeir erfðabreyttu er nákvæmlega eins og hinir – samsettir úr A,T, G, C niturbösum sem er stafróf erfðaefnisins).
2. Hins vegar fáum við öll prótein lífverunnar sem einnig eru brotin niður í meltingarvegi. Eitt þessara þúsunda próteina er síðan afurð erfðabreytingar en það er botið niður rétt eins og önnur prótein.
3. Síðan fáum við einnig sykrur fitur o.fl sem er í plöntunni en þær eru ekki afurðir erfðabreytingar.
Menn hafa öldum saman verið að breyta eðli plantna með kynbótum. Auðvitað erum við þá að breyta erfðaefninu (við veljum þá kynslóð fram af kynslóð einstaklinga (plöntur) með erfðaefni sem skráir fyrir þeim eiginleika sem verið er að sækjast eftir. Síðar tóku menn upp á því að breyta erfðaefni geislun og öðrum aferðum sem breyta tilviljunarkennt erfðaefninu og síðan velja út eiginleika sem koma úr slíkum ómarkvissum breytingum. Nú eru menn sem sagt komnir með markvissar leiðir til að gera þetta (sameindaerfðafræði) og slíkt ætti að vera jákvætt fyrir alla aðila.
Takk fyrir þessa samantekt, Magnús.