Þegar ég er í útlöndum les ég venjulega Der Spiegel og International Herald Tribune.
Sem ég sat á kaffihúsi í Lissabon og las Tribune rak ég augun í grein sem mun vera kafli úr rétt óútkominni bók eftir Eduardo nokkurn Porter. Bókin á að heita Solving the Mystery of Why We Pay What We Do.
Þar ræðir Porter m.a. um spásögn hagfræðingsins Sherwin Rosens sem spáði því árið 1970 að ofurstjörnur myndu með tíð og tíma verða hlutfallslega ríkari en skríllinn vegna tækniþróunar. Þetta kallast “ofurstjörnuáhrif”, “the superstar effect”.
Sagnarandi virðist hafa komið yfir karlinn sem teljast má merkilegt því forspár hagfræðinga rætast sjaldan. Nú þéna stórstjörnur í fótbolta hlutfallslega miklu meir en meðalskussarnir, munurinn var minni áður en hægt var að sjónvarpa leikjum út um allar trissur í beinni útsendingu.
Miklu fleiri vilja sjá leiki þar sem stórstjörnur leika en meðalmennirnir, því eykst tekjumunurinn í réttu hlutfalli við aukna möguleika á að miðla leikjunum. Sem sagt, tækniþróunin eykur tekjumuninn.
Porter víkur að hinum stóraukna tekjumunur milli forstjóra stórfyrirtækja annars vegar, venjulegra verkamanna hins vegar. Fyrir þrjátíu og þremur árum þénuðu stórforstjórar vestanhafs um fimmtíusinnum meir en verkamenn, nú ellefuhundruð sinnum meir.
Hann segir að skýra megi þennan tekjumun með tilvísun til ofurstjörnuáhrifa, fyrirtækin hafi stækkað allhrikalega, því skipti ákvarðanataka forstjóra æ meira máli og þeim sé borgað í samræmi við það.
En þetta eru ekki góð rök. Fulleins mætti ætla að aukin stærð fyrirtæki þýddi að hagkvæmt sé að dreifa valdi í þeim, ólíklegt er að einn eða tveir einstaklingar hafi svo góða yfirsýn yfir starfsemi risafyrirtækis að þeir geti tekið allar meginákvarðanir sem rekstrinum tengjast.
Því væri eðlilegra að ætla að stækkun fyrirtækja leiddi til þess að meiri eftirspurn yrði eftir stjórnendum í undirdeildum risafyrirtækja og laun þeirra myndu hækka fyrir vikið. En sú er ekki reyndin.
Mér sýnist Paul Krugman vera á réttu róli þegar hann segir að forstjórarnir hafi einfaldlega töglin og haldirnar í stórfyrirtækjunum og skammti sér laun. Aukið forstjóraveldi virðist vera ein af ástæðunum fyrir aukinni misdreifingu tekna í BNA og víða annars staðar.
Porter viðurkennir að forstjórarnir séu ekki stjórstjörnur en reynir samt að heimfæra stjórstjörnukenninguna upp á þá. Sú tilraun misheppnaðist.
En honum er ekki alls varnað. Hann segir að misdreifing auðs sé orðin svo mikil vestan hafs að það ógni efnahagslífinu. Nú sé félagslegur hreyfanleiki meiri í löndum eins og Svíþjóð og Bretland en í BNA.
Það séu 42% líkur á að sonur Kana sem sé í tekjulægsta fimmtungi þjóðarinnar verði áfram í þeim hópi, 30% fyrir son Breta í sama tekjuhóp og 25% fyrir Svía (athugið að félagslegur hreyfanleiki er mestur í velferðarhelvítinu sænska!!!!!).
Portes veltir því fyrir sér hvort þetta muni leiða til þess að Bandaríkjamenn missi móðinn og hætti að reyna að “meika það” þar eð það virðist vonlaust. Þetta muni draga úr áhættusækni og vinnusemi og þar með úr hagvexti.
Hann bendir á að á árabilinu 1950 til 1980 hafi þjóðarframleiðsla á íbúa í BNA aukist um 83% um leið og tekjujöfnuður jókst, á árunum 1980 til 2010 jókst þjóðarframleiðsla á kjaft aðeins um 69% en ójöfnuður jókst verulega.
Sem sagt, efnahagslífið blómgaðist á ríkisþátttöku- og jafnaðarskeiðinu 1950-1980, ekki á hinu helga markaðsvæðingar- og frjálshyggjuskeiði eftir 1980!!! Auka þessar staðreyndir tiltrú manna á frjálshyggjuna?
Auk þess legg ég til að íslenskan verði löggild sem ríkistungumál, AlvaldsHringadrottinsbattaríin verði snarsniðgengin, kvóta- og útrásarþýfi hraðfryst og réttað verði í málum allra hrunkvöðla.
Stefán Snævarr
Misskipting auðsins er stærsti vandi Bandaríkjanna.
Hann er til kominn vegna stefnu stjórnvalda, demókrata sem repúblíkana, síðustu 30 ar eða svo.
Mikið til í þessu, Karl.
Er þetta eins merkilegt og þú heldur Stefán. Var Lennon ekki stórstjarna löngu fyrir 1970 ?
Gerum ráð fyrir að Lennon hafi grætt eitthvað á plötusölu Bítla og fólk hafi eytt minni peningum í tónleika fyrir vikið, er þetta ekki nákvæmlega sama dæmið. Er maður sem 1970 segir að Pavarotti eigi eftir að verða stórstjarna og hafa margföld laun óperusöngvara 1970 kannski 25 árum síðar, framsýnn ?
Þetta er eins og að segja um hagfræðing eftir 20 ár sem segir í dag að orka eigi eftir að vera dýrmætari í framtíðinni heldur en í dag, að hann sé framsýnn, sem er bull.
En forstjóralaunin – og stjörnuáhrifin sem þeir vilja soga til sín er verulega áhugavert umræðuefni. Vonandi hefur enginn gleymt þessum “súper” stjórnendum sem beittu klíkuklækjum á Íslandi til að taka sér 100 föld meðallaun.
Og hvað gerðu svo “hetjurnar” ? Töpuðu þær einum úrslitaleik í fótbolta, eða gáfu út eina lélega plötu. Ó, nei. Þær komu litlu landi gott sem á hausinn, eyðilögðu gjaldmiðil landsins og komu tugþúsundum Íslendinga í gjaldþrot. Þeir lögðu líka sköttum á okkur hina sem ekkert gerðu af sér, skatta sem munu vara um ár ef ekki áratugi.
En eftir stendur Stefán að störnuáhrifin rugla alla í ríminu. Kristján Arason var talinn maður með viti í Kaupþingi vegna þess að hann gat hent bolta betur en sumir (N.b. það eru 5 milljónir iðkenda í öllum heiminum). Allt þetta “vit” Kristjáns endurspelaðist loks í hroka (Hrokagerðar) Þorgerðar sem sagði Aliber prófessor : ” Að sem menntamálaráðherra mæli ég með að þessi maður leiti sér endurmenntunar”.
Hef heyrt að Finnar hafi lent í vandamálum með þetta. Stórstjörnur í skíðafimi hlutu auðveldlega kosningu í þjóðþingið , þar sem þetta fólk var auðvita engar stórstjörnur.
Eru þetta Gnarr áhrifin hér ?
Umhugsunarvekjandi, Iceviking. Þetta lið skaffaði sér ofurlaun með blekkingum.
Bestu þakkir Stefán fyrir snjalla grein. Ég óska þér hins besta og gleðilegs sem og farsæls nýs árs.
Þökk Jónas, sömuleiðis.
Fróðleg lesning Stefán, en vil byrja á að óska þér gleðilegs árs.
Það kraumar víða undir í bandarísku samfélagi varðandi ofurlaun forstjóra stórfyrirtækja, og hefur gert lengi, og ég held að meðal almennings væru flestir sammála Krugman um að þeir hafa náð hverkataki á fyrirtækjunum og makað krókinn. Allavega hefur maður heyrt að hluthafafundir eru ekki eins og þeir voru áður, og stjórnendur hafa þar undirtökin svo margir smáir hluthafar sjá þá sem “PR djob”. En svona ósiðir í BNA koma að lokum til Evrópu, og mér sýnist að svo sé einnig á Íslandi. En sömu forstjórar, sem margir eru bersýnilega vanhæfir og hafa rekið stórveldi eins og General Motors í þrot án þess að blikna, hafa hins vegar einnig náð hverkataki á ríkisstjórninni í Washington DC, og þar með skattgreiðendum, og láta þá borga brúsan. Það heitir svo að skattgreiðendur fái sitt til baka en vitaskuld er það ekki þannig nema að hluta. Þetta er réttlætt með því að þessi fyrirtæki séu of stór til að mega fara í þrot, en er í raun ekkert annað en blekking til að tryggja þessum forstjórum bæði axlabönd og belti. Það er spurning hversu lengi almenningur vestan hafs og austan lætur bjóða sér þetta, en virðist ætla að gera það í yfirstandandi kreppu. Varðandi sagnaranda Sherwins Rosens og skyld málefni finnst mér Iceviking hafa töluvert til sýns máls.
Takk, Þór, sammála.
Frjálshyggjumenn býsnuðust mikið yfir kenningunni um forstjóraveldið en sú kenning hefur staðið af sér storma og sýnt sannleiksgildi sitt. Sá hlær best sem síðast hlær. Upprunalega var forstjóravaldskenningin sett fram af James Burnham, þróuð áfram af Galbraith og fleiri fræðimönnum.