Ómar Ragnarsson

Íslensk stjórnmálasaga geymir marga sigra nýrra framboða, bæði á landsvísu og í byggðum.  Oft á tíðum bárust þessi framboð áfram á bylgju óánægju og þrá kjósenda eftir breytingum til batnaðar.

Listinn er langur: Þjóðvarnarflokkurinn, Samtök frjálslyndra og vinstri manna, Bandalag jafnaðarmanna, Kvennalistinn, Borgaraflokkurinn, Þjóðvaki, Frjálslyndi flokkurinn, Borgarahreyfingin.

Öll þessi samtök ýmist leystust upp í sundurlyndi eða það fjaraði undan þeim, mishratt þó.

Borgarahreyfingin barst áfram á óánægjuöldu sem skilaði honum meira enn 7% fylgi en síðan sundraðist hópurinn á metttíma.

Stóra spurningin nú er hvernig Besta flokknum muni vegna og hve vel þessi hópur mun ná saman þegar grínið gengur ekki eitt og sér heldur blasa alvöruvandamál við sem þarf að leysa.

Reykvíkinga vegna er óskandi að samheldni endist hjá þeim út kjörtímabilið. Borgarstjórnarflokkur Besta flokksins er það stór að miklu varðar að hann loði saman. Ef það gerist ekki er hætta á að försum í ætt við þá sem voru í gangi á miðju síðustu kjörtímabili í borgarstjórn.

Reykvíkingar og landsmenn hafa síst þörf fyrir slíkt.

Í útvarpsfréttum í dag kom það fram í rökstuðningi Svandísar Svavarsdóttur fyrir því að rétt sé að setja lög um hámarks aðild einkafyrirtækis að íslensku orkufyrirtæki, að ekki væri nóg að færa gildistíma samningsins, sem nú hefur verið gerður við fyrirtækið, niður í 30 ár.

Rök hennar voru sú, að ekki sé hægt að fullyrða að jarðvarmaorkan dugi í meira en nokkra áratugi.

Þessi rök eru byggð á margítrekuðum niðurstöðum vísindamanna um endingartíma jarðvarmavirkjana þess efnis að vegna þess sem kalla má “ágenga orkuvinnslu” sé yfirleitt miðað við að orkan endist að meðaltali í 50 ár, í sumum tilfellum skemur, en öðrum eitthvað lengur.

Eftir samfelldan lygaáróður Íslendinga um “endurnýjanlega orkugjafa”, sem allir ráðamenn þjóðarinnar hafa tönnlast á, allt frá forsetanum og niðurúr, kemur loks ráðherra sem þorir að segja hinn beiska sannleika, að með hinni skefjalausu og ágengu orkuvinnslu sem stunduð er og á að stunda, er þessi vinnsla hvorki endurnýjanleg né sjálfbær.

Vísindamenn telja líklegt að í kjölfar þess að orkan verði uppurin, segjum á 50 árum, líði tvöfaldur sá tími, eða 100 ár, áður en svæðið hefur náð sér að nýju.

Slíkt er samt ekki hægt að kalla endurnýjanlega orkunýtingu, því að einhvers staðar annars staðar verður að finna orku til að nýta í staðinn þennan tvöfalda tíma, sem svæðin eru köld og orkulaus.

Þar með eru allar “rammaáætlanir” auðvitað fyrirsláttur einn og ónothæfar.

Ég minnist þess ekki fyrr að neinn ráðherra, þingmaður eða ráðamaður hafi dirfst að segja hinn bitra sannleika um “endurnýjanlega og hreina orku.”

Þvert á móti er lyginni sífellt haldið á lofti, og er skrumið á sýningunni stóru í Kína eitt nýjasta dæmið um það.

Hversu ósanngjarnt sem mönnum kann að finnast það nota kjósendur oft byggðakosningar til þess að refsa stjórnmálaflokkum á landsvísu.

Þetta gerist í mörgum löndum og samsvarandi fyrirbæri í Bandaríkjunum er það þegar óvinsældir forseta bitna á þingmönnum í þingkosningum.

Fyrsta afgerandi dæmið um afhroð sem ríkisstjórnarflokkar hafa goldið í byggðakosningum hér á landi var í bæjarstjórnarkosningum í Reykjavík 1958 þegar Sjálfstæðisflokkurinn fékk 10 fulltrúa af 15, en hann var þá í stjórnarandstöðu.

Dæmið snerist við árið 1978 þegar flokkurinn var í ríkisstjórn og óvinsældir hennar urðu til þess að hann missti meirihluta sinn í fyrsta sinn, – naumlega þó.

1990 var Sjálfstæðisflokkurinn í stjórnarandstöðu og fékk níu fulltrúa.

Þrátt fyrir eindæma klúður í borgarstjórn 2007-2008 tóku borgarfulltrúar sig þó á í sameiningu og hafa líkast til aldrei fyrr reynt eins mikið að stjórna í samvinnu og af ábyrgð.

En einmitt þegar öldurnar lægði í borgarstjórn tók við enn hræðilegra tímabil í þjóðmálum og það virðist bitna óþyrmilega á borgarfulltrúum þeirra flokka, sem nú eiga fulltrúa í borgarstjórn.

Virðist engu skipta þótt frambjóðendur Besta flokksins auglýsi eftir fólki til að vinna störfin fyrir sig í nefndum borgarinnar og hafi hvorki reynslu né virðist hafa áhuga á að vinna þau störf sem þeir vilja láta kjósa sig til.

Er hreint magnað hve mörgum kjósendu virðist slétt sama um það  sama og ekki láta það trufla viljann til gefa skít í stjórnmál og stjórnmálamenn.

Er svo að sjá að þeim þyki það bara hið besta mál bæta einum endemum enn ofan á allt sem gengið hefur yfir þjóðina.

Sjaldgæf veðurblíða svo snenmmsumars leikur nú við fólk á syðri hluta landsins. “Viðmjúk strýkur vangana vorgolan hlý….” orti Sigurður Þórarinsson um þetta og Björgvin Halldórsson myndi orða það svona: “Þetta veður er svo mikið erlendis.”

Það var gaman að geta sagt fyrstur góða frétt í gærmorgun af goslokum í Eyjafjallajökli, – að minnsta kosti í bil.

Fagna skyldi þó varlega. Katla og Hekla gætu verið orðnar afbrýðissamar.

“Seljum fossa og fjöll !

Föl er náttúran öll !

Og landið mitt taki tröll !”

Flosi heitinn Ólafsson var sannspár þegar hann orti þetta fyrir mörgum áratugum. Þetta er stefnan.Blekið er ekki þornað á landsölusamningum á Reykjanesskaga þegar sest er að samningaborði til að selja sömu útlendingunum Kerlingarfjöll.

Látið er í veðri vaka að aðeins sé um rannsóknarleyfi að ræða þótt vitað sé að rannsóknir muni kosta milljarða króna og að reynslan sýni, að með rannsóknunum séu þegar unnin slík umhverfisspjöll að ekki verði aftur snúið.

Slíkt geta menn glögglega séð við Trölladyngju 20 mínútna akstur frá Hafnarfirði.

Kerlingafjallakaupendurnir geta notið reynslu þeirra sem hafa komist upp með nánast hvað sem er hér á landi.

Þegar rannsóknum verður lokið og náttúruverndarfólk vill koma í veg fyrir virkjanaframkvæmdir verða þeir sakaðir um “öfgar” og það skemmdarverk að vilja kasta í ruslafötuna milljörðunum sem búið sé að eyða.

Sömu rök verða notuð og forstjóri Orkuveitu Reykjavíkur notaði á sínum tíma þegar hann fullyrti að með því að virkja allt sundur og saman í Kerlningarfjöllum og nágrenni þeirra væri verið að “opna aðgengi” að náttúruperlum, sem reynslan sýndi að útlendingar vildu helst sjá, þ. e. jarðhitasvæði með tilheyrandi borholum, gufuleiðslum, raflínum, stöðvarhúsum og gufumökkum.

Eina leiðin til að opna aðgengi og laða að fleiri felist í virkjanaframkvæmdum.

Merkilegt verður að teljast að þessar röksemdir skuli ekki hafa fengið hljómgrunn hjá öðrum þjóðum, til dæmis Bandaríkjamönnum, sem hafa í 135 ár friðað hið gríðarlega jarðvarma- og vatnsaflssvæði Yellowstone og bannað allar boranir á svæði sem er stærra en Ísland.

Eldfjallaaskan hefur lengst af verið talin til bölvunar á Íslandi þegar hún hefur lagst yfir blómleg héruð og jafnvel eytt þeim eins og Litla-Héraði undir Öræfajökli í gosinu mikla 1362. Þetta er að því er virðist hennar helsti galli.

En hæfilegt magn af ösku með hagfelldri efnasamsetningu hefur hins vegar verið talin góð undirstaða undir nýjan gróður.  Það má telja kost.

En þá kemur að helsta ágalla öskunnar, sem er fólginn í því að hún er ákaflega laus í sér þegar hún er undir jarðvegi sem hefur myndast ofan á henni.

Þegar landnámsmenn komu hingað frá Noregi komu þeir frá landi sem var með þéttan jarðveg, oftast vel bundinn saman af kjarri og skógi ofan á klöpp eða möl.

Öðru máli gegndi um hinn eldvirka hluta Íslands og stór svæði utan þess þar sem þykk aska hafði fallið.

Allt lék í lyndi á meðan kjarr, lynggróður og skógur fengu að vera í friði til að binda jarðveginn saman.

En á fyrstu öldum Íslandsbyggðar var þessum gróðri eytt miskunnarlaust og ef rof byrjaði, varð það mjög illvígt vegna þess hve laus jarðlögin voru undir gróðurþekjunni þegar vatn og þó einkum vindur komust undir hana og áttu auðvelt með að skola eða feykja henni burt.

Þar með verður að telja að eldfjallaaskan hafi boðið upp á misvægi milli kosta og galla, gallarnir sýnu stærri en kostirnir.

Stærsta þáttinn átti hún samt ekki sjálf, heldur sú rányrkja sem viðgengist hefur hjá Íslendingum í umgengni þeirra við landið allt fram á okkar daga.

Hún gerði eyðingaröflunum fært að fara hamförum um íslenskt gróðurlendi.

Margur sóknarmaður í knattspyrnu leggur of mikla áherslu á að láta brjóta á sér, “fiska” víti eða aukaspyrnur. Þetta gerir boltannn leiðinlegan. Hér í gamla daga var oft gaman að horfa á Elmar Geirsson hinn fljóta og sókndjarfa knattspyrnumann gera hið þveröfuga, að komast hjá því að láta varnarmenn stöðva sig með því að “hlaupa upp úr tæklingum” í stað þess að láta þá bregða sér.

Þetta sér maður Lionnel Messi gera hvað eftir annað af stakri snilld og nota lágan þyngdarpunkt sinn, snerpu og leikni hjálpa sér til við að smeygja sér af list á milli varnarmanna án þess að þeir fái færi á að brjóta á honum og stöðva hann.

Það er dásamlegt að horfa á Messi þegar hann er í þessum ham í  stað þess að láta bregða sér og nota leikhæfileika og vælukjóaskap til að fiska aukaspyrnur eins og svo margir sóknarmenn gera.

Til er fyrirbæri sem nefnist “útreiknuð áhætta” (calculated risk). Grundvöllur og nauðsyn þess byggist á því að ekkert er 100% öruggt í lífinu nema það eitt að við fæðumst og deyjum, -  erum búin að fæðast og eigum því aðeins eitt víst, – að deyja.

En hvenær og af hvaða völdum munum við deyja eða hljóta áföll?  Um þetta snýst útreiknuð áhætta, þetta sem tryggingarfélögin byggja grundvöll sinn á.

Ég nefni þetta vegna sterkra viðbragða sem ég hef fengið í kjölfar birtingar mynda, sem ég tók í gær af fólki sem stóð uppi á Goðasteini á brún gígskálar Eyjafjallajökuls og er í mesta návígi við gosið sem óhætt er að taka án þess að hin “útreiknaða áhætta” verði of mikil.

Útreiknuð áhætta ætti að vera námsgrein í grunnskóla. Hverjum nemanda sé til dæmis skylt að reikna út áhættuna af því að hann stökkvi fallhlífarstökk með kennara til þess bæði að efla dug og þor og einnig til þess að sannreyna, að það sem sýnist vera hættulegast þarf ekki endilega að vera það.

Áhættan af því að stökkva slíkt fallhlífarstökk er svo lítil og líklegra er hættulegra að ganga yfir götu.

Ef grunnskólanemandinn er hins vegar látinn reikna út áhættuna af því að byrja á því að reykja kemst hann að því að sú áhætta er margfalt meiri en við að stökkva í fallhlíf.

33% þeirra sem byrja að reykja geta ekki hætt og meðalaldur þeirra lækkar um minnst tíu ár að meðaltali.

En hve mikil er áhættan sem vísindamennirnir íslensku og erlendu taka, sem standa á Goðasteini?

Ekki mikil og í raun sáralítil, þótt gígarnir eftir glóandi björgin, sem hafa fallið allt í kringum þá, bendi til annars.

Ástæðan er sú að björgin féllu þegar miklu meiri kraftur var í gosinu en nú á fyrstu dögum þess.

Síðustu daga hefur ekkert bjarg komi niður á því svæði sem fólkið stendur.

Svissneskur jarðfræðiprófessor, sem þarna var og hefur eins og Haraldur Sigurðsson verið við ótal eldgos víða um lönd taldi útreiknaða áhættu af að standa þarna langt innan við viðunandi mörk.

Á frábærum veðurdegi eins og í gær sést gosið allt mjög vel og vísindamennirnir eru í sambandi við kollega sína sem lesa af mælum og sjá hvort eitthvað sé í aðsigi.

Auðvitað er alltaf hætta á að gosið taki kipp og aukist, en sú hætta er lítil og hverfandi líkur á því að það gerist þvert ofan í það sem mælingarnar sýna.

Hvaða möguleika á maður til að víkja sér undan stóru glóandi bjargi, sem fellur lóðrétt ofan á hann?

Teórían er sú að reyna ekki að flýja, það sé það versta. Snúa sér hins vegar í átt að gígnum og horfa lóðrétt upp til að sjá hvort bjarg sé að koma og víkja sér til hægri eða vinstri eftir atvikum.

Það hefur ekki reynt á þetta og enda þótt hvert bjarg sé allt upp í tíu sekúndur að falla lóðrétt niður síðasta spölinn eftir að hafa þeyst meira en 500 metra upp í loftið, tel ég mjög erfitt að fá vörnum við komið.

Ég vísa þá til þess þegar steypiflugvélin Stuka gerði árásir lóðrétt niður og sleppti sprengjum sínum.

Nær ómögulegt var fyrir skyttu á jörðu niðri að skjóta vélina niður eða forðast það sem hún sleppti í 900 metra hæð.

Hins vegar gátu liprar orrustuflugvélar leikið Stukuna illa.

Ég var á FRÚ-nni aðeins utar en fólkið stóð á en fór þó aðeins inn á  svæðið þar sem björgin höfðu komist lengst þegar mest gekk á um daginn. Ég notaði aðdráttarlinsu til að ná ljósmyndum og kvikmyndum.

Ef skyndilega hefði orðið stóraukning í gosinu og mikil gusa þeyst upp úr gígnum hefði ég haft minnst 10-15 sekúndur til að velta vélina á hliðina og steypa henni burtu og niður með hlíð fjallsins á fullri inngjöf.

Á þeim tíma hefði hún farið minnst 500 metra út fyrir ystu mörk þess sem björg hafa fallið fram að þessu.

Ég tek undir með Haraldi Sigurðssyni jarðfræðingi að gera fólki betur kleyft að komast nálægt gosinu, jafnvel upp að Goðasteini.

Þá yrði dregin öryggislína og aðeins leyft að fara að henni við góð skilyrði og undir eftirliti.

Seldur yrði aðgangur að leiðinni upp til að eiga fyrir kostnaði við þetta.

Hjá flestum gerist það aðeins einu sinni á ævinni og hægt er að upplifa eldgos í návígi án þess að taka of mikla áhættu.

Slíkan munað er auðvelt að selja dýran aðgang að en tryggja jafnframt að hin útreiknaða áhætta sé innan viðunandi marka og að hver og einn, sem kaupir sér aðgang, skrifi undir yfirlýsingu um það að hann fari inn á svæðið á eigin ábyrgð og hlíti þeim reglum, sem um það gilda að viðlögðum viðurlögum ef út af er brugðið.

Ég er nefnilega í prinsippinu fylgjjandi því að í stað þess að fara auðveldustu leiðina og segja alltaf “nei” eigi, ef þess er nokkur kostur, frekar að segja “já, – ef”, þ. e. að leyfa að uppfylltum ákveðnum skilyrðum.

Á gamlárskvöld er skotið upp flugeldaprikum í Reykjavík svo skiptir jafnvel hundruðum þúsundum.

Hvaða líkur eru á því að maður fái prik í hausinn?  Eru þær líkur svo miklar að þess vegna eigi að hætta að skjóta upp flugeldum?

Í eldingaveðri slær niður eldingum út um allt. Hvaða líkur eru á því að maður fái eina í hausinn ef maður er  staddur í slíku veðri úti á víðavangi?

Vísa til pistla minna um gosið á mbl.is.

Fjölmiðlar hafa hent á lofti þau orð úr skýrslu um lántökur Orkuveitunnar að hún hafi tapað 40 milljörðum króna á því “veðmáli” að taka lánin í erlendum gjaldeyri.

Veðmál er kannski ekki alveg rétta orðið, – ég myndi nota orðið fjárhættuspil.

Í dag er borið í bætifláka fyrir Orkuveituna og sagt að hún hefði ekki getað tekið nógu stór lán innanlands.

Ekki þekki ég það nógu vel en veit ekki betur en að Landsbankinn hafi verið aðal lánardrottinn Landsvirkjunar vegna Kárahnjúkavirkjunar.

Það má deila um það hvort upphæðin 40 milljarðar sé sett fram á sanngjarnan hátt. Varla hægt að ætlast til þess að lántakendur hafi getað sé fyrir helmings verðfall krónunnar.

Hitt er ljóst að lánin voru tekin á þeim tíma sem íslenska krónan var augljóslega skráð 30-40% of hátt og að sú skráning gæti ekki staðið til frambúðar.

Á þetta benti fjöldi sérfræðinga en á þá var ekki hlustað. Allir sjá nú að þeir höfðu rétt fyrir sér og ekki bara það, – allir hefðu átt að sjá þá að áhættan í þessu fjárhættuspili Orkuveitunnar var alltof mikil.

Önnur afsökun var sett fram nú í hádegisfréttum varðandi lántökurnar, sem sé sú að “allir voru að gera þetta.”

Og það er talsvert til í þessu því að allar þessar tugþúsundir lántakenda, sem tóku lán í erlendri mynt án þess að þurfa það, stunduðu enn verra og algerlega óþarft fjárhættuspil.

Svonefnd árangurstenging var mjög í hávegum höfð í aðdraganda hrunsins. Þetta hugtak var til dæmis notað sem réttlæting á því að Hreiðar Már Sigurðsson hefði 3000 milljónir króna í laun á skömmum tíma.

Því var einnig beitt í bönkum á þann hátt að starfsmenn fengju bónust fyrir hvern viðskiptavin,  sem þeir gætu fengið við til að fara út í lántökur á þann hátt sem nú hefur gert fjölda fólks gjaldþrota.

En árangurstenging hefur ekki aðeins verið notuð til þess að réttlæta fáránleg ofurlaun forstjóra í hreinræktuðu kapitalisku hagkerfi.

Hún var líka notuð í miðstýrðu og kommúnisku kerfi Sovétríkjanna og rétt eins og í kapítalisku kerfi leiddi hún oft til hrikalegra ófara.

Miðstýringarvaldið í Moskvu ákvað til dæmis hve mörg eintök væru framleidd af hverri framleiðsluvöru og þurftu verksmiðjur að ná árangri í samræmi við það.

Afleiðingin var hræðilega óskilvirkt kerfi, þar sem flæði hráefna, aðfanga og íhluta var í molum.

Þetta bitnaði oft á þeim aðila sem átti að skila af sér ákveðnum fjölda af flóknum hlutum, svo sem bílum, sem framleiðandinn fékk oft ekki hlutina eða hráefnið í á réttum tíma.

Til þess að ná hinum tilskilda árangri, sem síðan var auglýstur sem árangur hins kommúniska kerfis, varð það smám saman alsiða að allra bragða var neytt til þess að frameiða tilskilinn fjölda, það þótt það kostaði fáránlegar tilfæringar.

Ekki man ég öll dæmin sem nefnd voru í grein, sem ég las eitt sinn um þetta en rámar þó í það að til þess að framleiða tilskildan fjölda af bílum hafi ein verksmiðjan framleitt þá alla, þótt það kostaði ömurlegan frágang og jafnvel það að sleppt var að hafa ýmsa nauðsynlega hluti í bílunum til þess að hægt væri samt sem áður að rúlla þeim út úr verksmiðjunni fyrir árslok og láta telja þá þar til að staðfesta “árangurinn”.

Eftir áramótin tók síðan við að reyna að klára bílana og finna einhver ráð til að seinka því að þeir væru afhentir.

Áður viðurkenndir gæðabílar eins og Skoda voru orðnir að alþjóðlegu athlægi, “international joke”.

Eitt besta dæmið sem ég þekki hvað snertir gallað austantjaldsvöru á sínum tíma var þegar Skoda-bíll fór ekki gang í Eimskipafélagsportinu og loksins þegar hann hafði verið dreginn í gang gekk vélin hörmulega og var nánast afllaus.

Uppi á verkstæði lögðust menn nú yfir að finna út hvað væri að en ekkert fannst. Kom þá að gamall starfsmaður sem innti eftir því hvað hefði verið prófað.  Lesinn var upp langur listi um það sem prófað hafði verið.

“Var hann þjöppumældur?” spurði sá gamli.

“Auðvitað ekki” var svarið. “Það þarf ekki að þjöppumæla nýja vél.”

“Ég vil minna ykkur á aðferð Sherlock Holmes”, sagði sá gamli.

“Hvaða aðferð?” spurðu menn.

“Þá aðferð”, svaraði sá gamli, “að þegar búið er útiloka alla möguleika nema þann ósennilegasta hlýtur hann að vera sá rétti. Þjöppumælið þið bílinn, strákar!”

Þeir mölduðu í móinn og sá gamli byrjaði sjálfur að mæla. Fín þjappa á 1. strokki. Fín þjappa á 2. Fin þjappa á 3ja.

En bíðum nú við. Hvað var nú þetta, engin þjappa á fjórða !?

“Bilaður mælir,” sögðu strákarnir.

Komið var með annan mæli en útkoman var sú sama. Þjappan var núll!

Og nú var ekkert annað hægt að gera en að losa “heddið” af og skoða.

Og viti menn: Það vantaði alveg stimpilinn í 4. strokki!  Hvernig var þetta hægt?!

Hvatinn til þess að gera sem best er að vísu nauðsynlegur í lífinu en að baki þess þarf að vera siðrænn og ábyrgur grundvöllur af hálfu þeirra sem árangrinum vilja ná, ekki takmarkalaus græðgi eins og vill verða í kapitalisku hagkerfi, eða leti og hyskni, sem steingelt og óraunhæft kerfi innleiðir í kommúnistaríkjum.