Fimmtudagur 28.03.2013 - 15:14 - FB ummæli ()

Ár hinna glötuðu tækifæra

Vorið 2009 var ég full bjartsýni. Eftir hamfaravetur var grasið farið að grænka, sólin skein og krakkarnir farnir út að leika sér, áhyggjulausir um krónur, evrur og skuldastöðu ríkissjóðs. Þennan vetur hafði fólkið í landinu sýnt hvað í því bjó, hverjir það eru í raun sem eiga að hafa völdin. Um allt samfélagið voru menn að reyna að skilja hvað hefði gerst, ræða saman um mögulegar lausnir og hvernig við gætum bjargað landinu fagra og þjóðinni sem þar býr. Í kjölfarið fylltist Alþingi af nýju fólki, 27 nýir þingmenn sem margir höfðu talað fyrir endurreisn landsins og bættum vinnubrögðum tóku sæti á þingi. Það var augljóst að verkefnin framundan væru ærin og ég var viss um að við sem höfðum gefið kost á okkur í verkið hefðum gert það af heilum hug þótt um hálfgerðan sjálfsmorðsleiðangur væri að ræða.

Nú, tæpum fjórum árum síðar erum við í undarlegri stöðu. Fjórflokkurinn er að molna og kallað er eftir endurnýjun og nýjum vinnubrögðum. Framsóknarflokkurinn, sá eini sem endurnýjaði sig fyrir síðustu kosningar, nýtur þess í skoðanakönnunum en virðist hallur undir þjóðernishyggju sem mér finnst hættulegt. Mörg ný framboð hafa litið dagsins ljós, sum efnileg, önnur vanbúin. Munu kjósendur hafa kjark til að velja eitthvað nýtt?

Tækifærin
Í hruni felast gríðarleg tækifæri til að gera róttækar breytingar. Ímyndum okkur þá skelfilegu stöðu að heimili okkar myndi brenna til grunna og við þyrftum að byggja það upp á nýjan leik. Væri líklegt að við myndum byggja það í nákvæmlega sömu mynd aftur? Myndum við ekki nota tækifærið til þess að gera það þannig að það hentaði fjölskyldunni best? Losa okkur við þröskuldana og gráa, blettótta teppið í stiganum og ofnana sem suðaði í?

Verkefni okkar voru ærin; talað var um endurreisn í margvíslegum skilningi. Og því miður var orðið endurreisn réttnefni því stjórnvöld endurreistu fjármálakerfið í nákvæmlega sömu mynd og það var áður. Við erum enn með þrjá alltof stóra banka sem skila eigendum sínum ofsagróða þrátt fyrir mikla yfirbyggingu, hálaunastefnu sem hinn almenni vinnumarkaður getur ekki keppt við og almennt okur á viðskiptavinum. Bankarnir fengu ríkulegan heimanmund; lánasöfn á miklum afslætti sem enn hefur ekki verið látinn ganga til viðskiptavinanna nema í takmörkuðum mæli. Lán hafa verið dæmd ólögleg og vafi leikur á lögmæti verðtryggingar á neytendalánum. Engu að síður virðist enginn standa með Jóni og Gunnu og þeim bara sagt að leita réttar síns frammi fyrir dómstólum ef þau sætta sig ekki við ástandið eða fara í röðina hjá umboðsmanni skuldara. Það er óásættanlegt.

Við höfðum líka ótal tækifæri til brjóta upp einokun og fákeppni í atvinnulífinu. Þegar stór markaðsráðandi fyrirtæki á svokölluðum „samkeppnismarkaði“ urðu gjaldþrota hefðum við átt að skipta þeim upp í smærri einingar og stuðla þannig að heilbrigðara atvinnulífi. Í fæstum tilfellum var það gert.

Við höfðum líka tækifæri til að taka til í starfsumhverfi fyrirtækja. Lýðræðislega rekin fyrirtæki hafa sannað gildi sitt víða um heim. Hér er lagaumhverfið þeim mjög erfitt og við höfum lítið aðhafst til að breyta því. Rað- og krosseignarhald fyrirtækja sem auðveldar markaðsmisnotkun er enn eins auðvelt í framkvæmd og áður og ekkert lát virðist á kennitöluflakki. Enn er mögulegt að hola fyrirtæki að innan með því að ryksuga út úr þeim allt fjármagn en senda samfélaginu skuldirnar.

Hvað klikkaði?
Það er erfitt að benda á eitthvað eitt sem klikkaði en ég held þó að hluti skýringarinnar sé gamaldags stjórnmál. Þegar verkefnin eru risavaxin þurfa allir að hjálpast að og leggjast á árarnar saman. Hefði verið leitað eftir auknu samstarfi allra flokka eftir kosningar 2009 er ég viss um að margt hefði farið á betri veg. Þess í stað ákváðu formenn stjórnarflokkanna að halda einir í eyðimerkurgöngu. Traustið á milli stjórnarflokkanna og minnihlutans (og hugsanlega einnig það traust sem nauðsynlegt er manna á milli innan flokkanna) brast strax í byrjun kjörtímabilsins í Icesave-málinu þegar í ljós kom að reyna átti að koma samningum sem lágu tilbúnir fyrir kosningar í gegnum þingið án þess að það fengi að sjá þá. Og slíkt er erfitt að laga. Sökin er þó ekki bara meirihlutans. Stjórnarandstaðan virðist í mörgum tilfellum telja það markmið mun æðra að fella ríkisstjórnina eða gera henni erfitt fyrir en að vinna að þjóðarhag. Virðing fyrir lýðræðislega kjörnum meirihluta er engin og stjórnarandstaðan hefur tekið sér neitunarvald í öllum málum. Meirihlutinn hefur svo bara lúffað og ekki treyst sér til þess að nota ákvæði í þingsköpum til að taka völdin í sínar hendur.

Framan af náðist þó ágætt samstarf um mörg mál. Þingið sameinaðist í að smíða stórmerka fyrirvara á Svavarssamninginn sem hefðu gert hann bærilegri og fyrstu tvö árin kom oft fram skýr vilji til samstarfs og samstöðu. Þá skilaði þingmannanefndin svokallaða sameiginlegri niðurstöðu sem allur þingheimur samþykkti í ályktun í september 2010 um þann lærdóm sem nauðsynlegt væri að draga af skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis og um nauðsynlegar úrbætur á lögum, meðal annars endurskoðun stjórnarskrárinnar. Síðan þá hefur leiðin legið niður á við.

Allt hangir á sömu spýtunni
Við sem höfum talað fyrir breytingum og lagt fram tillögur til úrbóta höfum komist að því að allt hangir þetta á sömu spýtunni. Sagt hefur verið að ekki sé hægt að innkalla kvótann því sjávarútvegurinn sé svo skuldsettur að þá færu bankarnir aftur á hausinn. Menn segja að ekki sé gerlegt að leiðrétta lán heimilanna án þess að íbúðalánasjóður og þar með annaðhvort ríkissjóður eða lífeyrissjóðirnir taki höggið. Og ekki er hægt að aflétta gjaldeyrishöftum án þess að gengið falli, verðbólgan fari af stað og heimilin fari á hausinn. Þannig stranda allar breytingar. Við höfum reyndar svarað þessu með því að leggja fram þingmál þar sem skuldir, hvort heldur sem er sjávarútvegs eða heimilanna eru teknar út fyrir sviga í sérstaka sjóði og greiddar niður með ákveðnum tekjustofnum á löngum tíma. Það blasir þó við að kerfið allt er ónýtt og þarfnast uppstokkunar. Sýnt hefur verið fram á að lífeyrissjóðskerfið ræður ekki við skuldbindingar sínar og skiptir þá litlu hvort skuldir heimilanna verða leiðréttar með þátttöku þeirra. Kerfið er ósjálfbært, þessi mikla sjóðssöfnun í lokuðu og litlu hagkerfi án ásættanlegra fjárfestingamöguleika er galin og gengur ekki upp og það er löngu tímabært að horfast í augu við það. Þá er það ólíðandi að örfáir ráði yfir nýtingarrétti á sameiginlegri auðlind þjóðarinnar. Og skuldir heimilanna verður að leiðrétta, annað er hvorki sanngjarnt né réttlátt.

Hið séríslenska bull
Góður vinur minn hefur sagt að alltaf þegar talað sé um séríslenskar aðstæður eða flíkað séríslenskum lausnum væri ástæða til að hafa fullan vara á sér. Það er ágæt regla. Í sérflokki yfir ruglið er verðtryggingin sem hvergi á byggðu bóli er eins vitlaus og hér á landi þar sem hún eykur í hverjum mánuði peningamagn í umferð og knýr verðbólguna áfram. Við höfum því skapað vítisvél andskotans og úti um allt samfélag er fólk sem finnst hún ómissandi. Hún veldur því einnig að eitt helsta tæki Seðlabankans, stýrivextirnir, virkar ekki sem skyldi því það hefur ekki nein áhrif á þann hluta markaðarins sem er með í verðtryggða kerfinu sem veldur því að SÍ beitir vaxtahækkunum af enn meiri hörku. Því eru og verða vextir hér óbærilega háir á meðan verðtryggingin er við lýði. Lífeyrissjóðakerfið hér er líka séríslenskt og viðheldur háu vaxtastigi vegna óraunhæfrar ávöxtunarkröfu og það er tæknilega gjaldþrota. Sá vandi hverfur ekki þótt menn ýti honum á undan sér. Hins vegar væri hægt að nýta tækifærið þegar (en ekki ef) við breytum kerfinu og laga ýmislegt annað í leiðinni.

Hugrekki óskast!Það sem mér finnst standa alvöru breytingum fyrir þrifum er skortur á hugrekki. Það hefur alltaf verið ljóst að kvótinn yrði ekki innkallaður í sátt við sjávarútveginn. Það þarf sterk bein til að taka slaginn og menn hafa meira verið í því að lúffa. Svokallaðir „hagsmunaaðilar“ hafa gríðarleg áhrif á lagasetningu og stefnumótun. Skiptir þá engu hvort um er að ræða löggjöf um sjávarútvegsmál, fjármálakerfið eða nýja stjórnarskrá. Peningarnir og sjálfskipuð elíta virðast alltaf stjórna förinni. Hagsmunir venjulegs fólks eru sjaldnast varðir af þinginu og þykir það ásættanlegur fórnarkostnaður við að viðhalda þessu gallaða kerfi okkar að hver fjölskylda greiði fyrir íbúðina sína margoft ef hún missir hana ekki einhvers staðar á leiðinni. Þá er búið þannig um hnútana að stjórnmálamenn geti sýslað með auðlindir þjóðarinnar eftir eigin geðþótta. Stjórnmálamenn og stjórnmálasamtök mega enn þiggja fé frá lögaðilum og Ríkisendurskoðun telur sig ekki geta gert neitt í málunum þótt farið sé á svig við lög í þeim efnum. Stjórnvöld hafa hvorki sýnt neina alvöru tilburði til að breyta þessu né svo mörgu öðru.

Nýja Ísland – hvenær kemur þú?
Ég er þó enn ekki búin að gefa upp vonina um alvöru breytingar því ég hef trú á þjóðinni. Í næstu kosningum mun hún standa frammi fyrir óvenjustóru hlaðborði valkosta. Ég treysti því að hún hafni þeim sem hafa tekið að sér að verja sérhagsmunaöflin og velji þá sem hafa til að bera þann kjark sem þarf til að gera alvöru breytingar. Lýðræði er svarið.

 

Greinin birtist fyrst í Páskablaði DV, 27. mars 2013.

Flokkar: Óflokkað

«
»

Facebook ummæli

Vinsamlegast athugið:
Ummæli eru á ábyrgð þeirra sem þau skrifa. Eyjan áskilur sér þó rétt til að fjarlægja óviðeigandi og meiðandi ummæli.
Tilkynna má óviðeigandi ummæli í netfangið ritstjorn@eyjan.is

Eyjan Media ehf. - Kringlunni 4-12, Reykjavík - eyjan(hjá)eyjan.is