Það er vissulega margt fallegt í nýja stjórnarsáttmálanum. En reyndar er svo sem ekki venja að skrifa margt annað í stjórnarsáttmála, en það sem lítur þokkalega vel út á pappír. Samt má þar alltaf greina meginlínur – og stöku sinnum jafnvel tiltekin atriði.

Núna sýnist mér t.d. standa nokkuð skýrt skrifað milli línanna að Norðfjarðargöng verði ekki blásin af. Það virðist ljóst að framkvæmdaáætlun fráfarandi stjórnar verði skorin niður, en eitthvað af henni fær að lifa. Nýr Landspítali fýkur, en Norðfjarðargöng verða að veruleika.

Þetta stendur í beinu samhengi við augljós áhrif Framsóknarflokksins í sáttmálanum. Sjálfstæðismenn virðast ekki hafa fengið því framgengt að auðlindagjaldið verði afnumið, þótt það muni vafalaust lækka. Og það eitt sýnir svart á hvítu hvor var með háspilin á hendi í tveggja manna tali Sigmundar Davíðs og Bjarna.

Sumt er alveg á hreinu eftir lestur sáttmálans og yfirlýsingar dagsins. Hinn óbreytti almúgi þarf ekki lengur að öfunda auðmenn af þeim forréttindum að fá að borga auðlegðarskatt.

Það má auðvitað lengi velta vöngum yfir ýmsum atriðum stjórnarsáttmálans, en af einstökum atriðum þykir mér einna jákvæðast að íbúar landsbyggðarinnar geti kannski eygt möguleika á einhvers konar viðhorfsbreytingu til hins betra. Þessi möguleiki skýrist líka einkum af styrk Framsóknarflokksins, sem alltaf hefur haft bæði meira og traustara fylgi víða í hinum dreifðari byggðum, en á suðvesturhorninu. Tíminn leiðir svo í ljós hvað verður úr slíkum væntingum.

Það stendur heldur minna um beinharða peninga til almennings í sáttmálanum, en haft var á orði í kosningabaráttunni, en engu að síður er alveg ljóst að verðandi yfirmenn í forsætis- og fjármálaráðuneytum telja talsvert svigrúm vera að skapast til aukinna útgjalda. Ekki nefna þeir beinlínis skattahækkanir á móti, en mér sýnist þó nokkuð ljóst að neðra þrep virðisaukaskattsins muni hækka og sennilega enda í 14% fyrir lok kjörtímabilsins. Skattar verða líka trúlega hækkaðir á lægstu tekjur með því að skera lægsta tekjuskattsþrepið neðan af.

Þetta tvennt skilar talsverðum tekjum. Engu að síður byggjast aukin útgjöld ríkissjóðs á næstu misserum fyrst og fremst á því svigrúmi sem fráfarandi ríkisstjórn hefur skapað. „Norræna velferðarstjórnin“ naut afar takmarkaðra vinsælda, enda gat hún ekki úthlutað peningum „hægri vinstri“ eins og sagt er, af þeirri einhföldu ástæðu að ríkiskassinn var ekki bara tómur, heldur búið að skafa úr honum botninn.

Samt gerði ríkisstjórn Jóhönnu og Steingríms margt ótrúlega vel og vann m.a. það afrek að minnka tekjubilið í samfélaginu á krepputímum, þegar þetta bil fór vaxandi nánast alls staðar annars staðar. Núna, þegar ráðherrar þessarar stjórnar standa upp úr stólunum, liggur í augum uppi að „Norræna velferðarstjórnin“ stóð að ýmsu leyti undir nafni og fær mun betri dóma í sagnfræðiritum framtíðarinnar, en hún fékk meðal samtíðarmanna sinna.

Vonandi fær sú stjórn, sem við tekur, líka sæmilega góða dóma sagnfræðinga þegar þar að kemur. En það er nú á valdi þess fólks, sem  tekur við stjórnartaumunum á morgun. Framtíðin er alltaf óskrifað blað.

Ég hef verið að rifja upp Guðmundar- og Geirfinnsmál, sem hafa satt að segja verið mér áhugamál lengi. Ég sá á föstudagskvöldið sýninguna Hvörf, sem leikhópurinn Lab Loki stendur að. Næsta sýning er í kvöld, sunnudagskvöld, og á eftir verða pallborðsumræður um GG-málin i Þjóðleikhúskjallaranum.

Þar eiga að sitja fyrir svörum nokkrir sem teljast af ýmsum ástæðum kunnugir þessu stærsta sakamáli 20. aldarinnar á Íslandi. Þeirra á meðal er yðar einlægur, sem fjallaði talsvert um þessi mál í Helgarpóstinum vorið 1997, þegar endurupptökubeiðni Sævars heitins Ciesielski lá fyrir Hæstarétti.

Þessi leiksýning er óneitanlega nokkuð sérstök, hún er grimmileg og hjartahlý í senn, svo sannarlega átakanleg og hreyfir harkalega við áhorfandanum, veldur sársauka, en kallar líka stöku sinnum fram hlátur áhorfenda, rétt og gott leikhús á að gera.

Auðvitað er sýningin sjálf skáldskapur. Á sinn hátt fylgir hún þó atburðarásinni ótrúlega vel og má eiginlega kalla kraftaverk að það skuli vera unnt á tveimur klukkutímum.

Mér skilst reyndar að þegar sé uppselt á sýninguna í kvöld. En henni lýkur rétt upp úr níu og pallborðsumræðurnar í Þjóðleikhúskjallaranum hefjast upp úr því.

Ætti að geta orðið forvitnilegt.

Sigmundur Davíð Gunnlaugsson, formaður Framsóknarflokksins, ætlar greinilega ekki að hrapa að ákvörðunum. Það er skynsamlegt. Nánast allir virðast þó sammála um að næsta ríkisstjórn verði samstjórn xB og xD. Það er ekki ókunnuglegt stjórnarmynstur og margir telja þetta rökrétta niðurstöðu eftir afhroð vinstri stjórnarinnar.

Helstu rökin eru þessi: 1) Þegar stjórnarandstaða vinnur stórsigur í kosnum, er eðlilegt að sú sama stjórnarandstaða taki við. 2) Auðveldara er að halda saman tveggja flokka stjórn en ef stjórnarflokkar eru fleiri. 3) Samstjórn xB og xD hefði afar traustan þingmeirihluta, 38 þingmenn gegn 25.

Hið síðasttalda liggur í augum uppi. Hin tvö atriðin eru vafasamari. Þriggja flokka meirihluti er ekki ávísun á nein vandræði, ef ef ekki munar miklu á stefnumálum. Og nú kemur að því, að skoða stórsigur stjórnarandstöðunnar aðeins nánar.

Það er nefnilega ekki svo að skilja að Sjálfstæðisflokkurinn hafi unnið neinn stórsigur. Hann fékk örlitlu skárri útkomu en fyrir fjórum árum og er langt undir því fylgi sem hann hefur lengstum haft. Sigur stjórnarandstöðunnar var sigur Framsóknarflokksins. Þess vegna er fjarri öllu lagi að Sjálfstæðisflokkurinn sé neinn sjálfsagður valkostur við stjórnarmyndun.

Framsóknarflokkurinn hefur skilgreint sig sem miðjuflokk og í samræmi við það hefur flokkurinn bæði unnið til hægri og vinstri. Það ætti þó að mega álykta sem svo, að framsóknarmenn kynnu best við sig í samstarfi við aðra flokka nálægt miðju, fremur en að þurfa að semja sig annað hvort óþægilega langt til hægri eða óþægilega langt til vinstri.

Og í fyrsta sinn sinn síðan 1934 á Framsóknarflokkurinn nú slíkan valkost. Yst til hægri í íslenskri pólitík stendur Sjálfstæðisflokkurinn og yst til vinstri eru Vinstri græn. En býsna nálægt miðjunni eru þrír flokkar: Framsóknarflokkur, Björt framtíð og Samfylkingin. Samstjórn þessara flokka fengi fínan meirihluta: 34 þingmenn gegn 29.

Þetta er út af fyrir sig merkileg staða. Og hún hefði ekki komið upp nema fyrir þá sök, að í þessum kosningum varð hvorki hægri- né vinstrisveifla. Hægri sveifla hefði skilað stórum Sjálfstæðisflokki, en vinstri sveifla hefði skilað fráfarandi ríkistjórn áframhaldandi meirihluta. Sveiflan í þessum kosningum var vissulega stór, en hún var miðjusveifla. Nánar tiltekið frá vinstri til miðju. Frá stjórnrflokkunum til Framsóknar og Bjartrar framtíðar.

Rökrétt afleiðing hægri sveiflu er hægri stjórn. Rökrétt afleiðing vinstri sveiflu er vinstri stjórn. Er þá ekki miðjustjórn rökrétt afleiðing miðjusveiflu?

Framsóknarmenn hafa gjarnan á orði að þeir setji manngildi ofar auðgildi. Og ég ætla rétt að vona að það sé meira en orðin tóm.

Framsóknarflokkurinn fékk vissulega mikið fylgi á laugardaginn, en þó langt frá því, sem undir neinum venjulegum kringumstæðum ætti að tryggja 19 þingsæti. Öllu frekar ætti flokkurinn nú að hafa á að skipa annað hvort 15 eða 17 þingmönnum, allt eftir því hvernig á það er litið.

Framsóknarflokkurinn fékk innan við fjórðung atkvæða, 24,4% og það ætti eðlega að skila tæpum fjórðungi þingmanna, sem sagt 15. Sú staðreynd að 11,7% atkvæða „féllu dauð“, hnikar þingmannafjöldanum þó upp í 17 – en alls ekki 19, eins og raunin varð.

Ástæðan er einföld og sést skýrast á því að Framsóknarflokkurinn fékk ekkert uppbótarþingsæti. Hann fékk sem sé of marga kjördæmakjörna menn til að eiga rétt á uppbótarþingsætum. Og ekki nóg með það. Uppbótarsætin, dugðu ekki til að tryggja jafnræði milli flokka.

Uppbótarsætin eru alls 9, þar af eru tvö í hverju kjördæmi á höfuðborgarsvæðinu, en aðeins eitt í hverju landsbyggðarkjördæmi. Væru uppbótarsætin einfaldlega tvö í hverju kjördæmi, hefði þetta ekki gerst og Framsóknarflokkurinn stæði þá uppi með 17 þingmenn.

Þannig hefur sem sagt augljós galli í kosningalögum tryggt tveimur Framsóknarmönnum óverðskulduð þingsæti. Annað er á kostnað VG en Píratar hefðu átt að fá hitt.

Allt annað mál er svo það ranglæti sem felst í 5%-lágmarkinu. Væru engar girðingar í kosningalögum og uppbótarþingsæti nægilega mörg til að tryggja þingmannatölu í réttu hlutfalli við atkvæðafjölda, hefðu þrjú framboð, Flokkur heimilanna, Lýðræðisvaktin og Dögun, hvert um sig fengið tvo þingmenn. Hægri grænir hefðu fengið eitt þingsæti og Regnboginn verið alveg á mörkunum.

Kosningalög án girðinga hefðu sem sagt leitt af sér nokkru fjölskrúðugri flóru á þingi. Eftir sem áður værri vissulega unnt að mynda þá tveggja flokka stjórn xD og xB sem flestir telja nú í burðarliðnum, en sú stjórn hefði þá orðið að sætta sig við nauman meirihluta, 32 eða í mesta lagi 33 þingmenn.

Þetta þýðir með öðrum orðum, að á Alþingi hefðu menn trúlega almennt neyðst til að tala meira saman og ná breiðari samstöðu. Og væri það endilega svo mjög óhollt fyrir lýðræðið?

„Litla gula hænan fann fræ. Það var hveitifræ.“ Ég held að ég muni þetta rétt. Ævintýrið um litlu gulu hænuna, endaði vel, fannst mér, þegar ég var barn. Ekki síst vegna þess að endirinn var bæði sanngjarn og réttlátur.

Litla gula hænan bauð öllum hinum dýrunum samhjálp við sáningu, uppskeru, þreskingu, mölun og bökun. Ekki man ég lengur að telja upp öll þessi dýr, en minnir að meðal þeirra hafi verið hundur og svín. Að sjálfsögðu nennti enginn að hjálpa litlu gulu hænunni – fyrr en hún var búin að baka brauðið.

Þessa dagana líður mér hálfpartinn eins og ég sé aftur að lesa þetta litla ævintýri, en í dálítið breyttri mynd. Ég sé nefnilega fyrir mér heilan herskara af litlum gulum hænum, sem í fjögur ár hafa stritað á akrinum, sáð, uppskorið, þreskt, malað og hnoðað deig og sjá nú loks hilla undir árangur erfiðisins, þegar brauðið er að bakast í ofninum.

Og á morgun ætla allar þessar litlu gulu hænur að tipla með brauðin sín og leggja þau kurteislega fyrir hundinn og svínið.

Í dag voru tekin fyrir í héraðsdómi mál, sem sérstakur saksóknari hefur höfðað á hendur háttsettum bankamönnum fyrir að halda hlutabréfaverði bankanna uppi, með því að láta þá kaupa hlutabréf í sjálfum sér. Þetta gerist fyrst núna, þegar liðin eru meira en fjögur ár síðan sérstakur saksóknari tók til starfa.

Fjögur ár eru langur tími.

Samt höfum við öll vissan skilning á þessu ástandi. Við vitum auðvitað að saksóknarinn hefur ekki bara setið og horft aðgerðalaus í gaupnir sér. Þvert á móti hefur allt starfsfólk embættisins lagt hart að sér. Og við vitum líka að bankamennirnir hafa haldið uppi harðri andstöðu, reynt að tefja og þæfa öll mál með kjaftagangi og beitt hvers kyns bellibrögðum til að gera saksóknaranum eins erfitt fyrir og þeir hafa framast getað. Og auðvitað hafa þeir líka reynt að snúa almenningsálitinu sér í vil.

Og þeim hefur tekist þetta allt saman furðu vel.

Samt höfum við annað slagið fengið fréttir af aðgerðum. Húsleitir hafa verið gerðar og menn úrskurðaðir í gæsluvarðhald. Við munum svo sem ekki nákvæmlega í hvaða húsum var leitað eða hvaða menn voru settir í gæsluvarðhald. Það er svo auðvelt að gleyma.

Okkur finnst miða hægt. Alltof hægt.

En þótt okkur þyki þetta allt saman ganga alltof hægt, umberum við það og sýnum því skilning að svona mál þurfi kannski að taka tíma. Um þessar mundir sjáum við nefnilega hylla undir árangur.

Og kannski er það þess vegna, sem ekki virðist hvarfla að nokkrum manni, að setja sérstakan saksóknara af á laugardaginn.

„Sérfræðingar“ MMR, gera sig seka um alvarleg mistök við birtingu niðurstaðna úr skoðanakönnun í morgun. Fylgi Landsbyggðarflokksins er tilgreint 0,6%. Þessi tala er auðvitað svo lág að hún dæmir Landsbyggðarflokkinn fyrirfram úr leik.

En Landsbyggðarflokkurinn býður ekki fram á landsvísu, heldur aðeins í Norðvesturkjördæmi, sem þar á ofan er fámennasta kjördæmið. Þar búa tæp 9% þeirra sem eru á kjörskrá. Séu þessi 0,6% reiknuð sem fylgishlutfall í kjördæmi, sýnist mér fljótt á litið að fylgið gæti í rauninni verið um 7%, eða kringum helmingur þess sem þarf til að fá kjördæmakosinn mann.

Og nýstofnað framboð sem hálfum mánuði fyrir kjördag á fyrir hálfum þingmanni, gæti sem best fengið byr í seglin. Til þess þurfa kjósendur þó að vera upplýstir um þessa staðreynd.

Í þessu tilliti bera þeir, sem gera skoðanakannanir og birta niðurstöðurnar, mikla ábyrgð. Þegar um er að ræða framboð sem ekki bjóða fram í öllum kjördæmum er algerlega óforsvaranlegt að birta fylgi þeirra sem hlutfall af fylgi á landsvísu. Þetta dæmi sýnir það vel.

Auðvitað gildir hið sama um Alþýðufylkinguna og Sturlu Jónsson. Í þessari könnun skipta niðurstöður þeirra þó minna máli. Lauslega má áætla að Alþýðufylkingin hafi í raun mælst með 0,25% í Reykjavík og Sturla mögulega með 0,5% í Reykjavík suður.

Ég hef auðvitað ekki forsendur til að reikna þetta alveg nákvæmlega, þar eð ég hef ekki grunntölurnar undir höndum. En það verður að gera þá lágmarkskröfu til framkvæmdaraðila, að miðað sé við raunveruleikann þegar niðurstöður eru birtar.

Yfirvofandi afsögn Bjarna Benediktssonar hefur síðan í gærkvöldi verið helsta hugðarefni bæði fjölmiðlafólks og bloggara og að líkindum flestra, sem á annað borð hafa einhvern áhuga á pólitík. Sjálfum sýndist mér augljóst í gærkvöldi að Bjarni væri í rauninni þegar búinn að taka ákvörðun. En svo er aldeilis ekki.

Eftir daginn í dag, virðist mér þvert á móti, að þetta einlæga sjónvarpsviðtal hafi í rauninni verið snjallt herbragð. Sé sú ályktun mín rétt, verður Bjarni að teljast hafa sýnt af sér nánast einstaka herkænsku.

Það hefur verið augljóst nokkuð lengi, að ýmsir Sjálfstæðismenn vilja skipta formanninum út og fá Hönnu Birnu Kristjánsdóttur í staðinn. Karl Th. Birgisson tilgreinir beinlínis ákveðinn hóp flokksmanna í Eyjupistli sínum í dag. Karl er vel að sér og hefur góð sambönd inn í stjórnmálaheiminn og þess vegna full ástæða til að gefa orðum hans gaum.

En þrátt fyrir allt baktjaldamakk var einfaldlega ekkert fararsnið á Bjarna. Undirróðurshópur aðdáenda Hönnu Birnu virðist hafa talið sig knúinn til að leggja til úrslitaatlögu. Sú atlaga fólst í hinni frægu skoðanakönnum sem birtist í Viðskiptablaðinu og sýndi stóraukið fylgi Sjálfstæðisflokksins ef Hanna Birna tæki við forystunni.

Það sem mönnum yfirsást var hins vegar það einfalda atriði, að þar með lögðu þeir vopn í hendur Bjarna. Bjarni átti afar erfitt með að taka til nokkurra varna, meðan talið um Hönnu Birnu var bara óljós orðrómur, sem hvergi var hægt að festa hönd á. Þetta breyttist á einu augabragði. Hinn óljósi orðrómur, sem áður duldist í undirdjúpunum var kominn upp á yfirborðið og þótt óvinirnir væru vissulega enn nafnlausir, voru þeir nú sýnirlegir – bara með grímu.

Í fljótu bragði mátti álykta að Bjarni ætti tveggja kosta völ: Að stíga einfaldlega til hliðar. Eða berja sér á brjóst og kvarta sáran. Það má vel ímynda sér hvernig hafi hlakkað í stuðningsmönnum Hönnu Birnu, þegar þeir sáu Bjarna fyrir sér í þessari stöðu. Allar andspyrnutilraunir hans hefðu nefnilega aðeins sökkt honum dýpra í kviksyndið.

En Bjarni fann þriðju leiðina. Þá sem við sáum í gærkvöldi. Einlægni hans í sjónvarpsviðtalinu bræddi mörg hjörtu og hann gekk svo langt í því, að opinbera hugleiðingar sínar um að víkja fyrir Hönnu Birnu, að manni fannst hreinlega að ekki yrði aftur snúið.

Þetta hefur gjörbreyst í dag. Stuðningsyfirlýsingar hafa streymt til Bjarna úr öllum áttum. Jafnframt virðist nú ríkjandi almenn fyrirlitning á vinnubrögðum andstæðinga hans innan flokksins.

Mér finnst allt þetta sjónarspil nokkuð merkilegt. Bjarni Benediktsson er greinilega ekki blautur á bak við bæði eyrun. Hann er þvert á móti miklu klókari pólitíkus en ég hélt. Og um leið má reyndar segja að hann hafi sannað sig, sem ágætlega hæfur leiðtogi í pólitík.

Ég ætla sem sagt að leyfa mér að spá því, að á morgun tilkynni Bjarni Benediktsson að hann haldi áfram. Og ég ætla líka að spá því, að í næstu skoðanakönnun muni Sjálfstæðisflokkurinn fara upp á við. Með sjónvarpsviðtalinu sló Bjarni nefnilega tvær flugur í einu höggi.

Skoðanakannanir eru skoðanamyndandi. Það er í sjálfu sér vel þekkt. Samanburður á könnun MMR í dag og könnun Fréttablaðsins á föstudaginn er skemmtileg sönnun, vegna þess að í Fréttablaðskönnuninni var greinileg úrtaksskekkja. Augljósast var þetta í tilviki Framsóknar sem fékk 40% í Fréttablaðskönnuninni.

En athyglisverðust eru áhrifin á fylgi Pírata. Vissulega höfðu Píratar verið á uppleið og – að mig minnir – líklega mælst með 3,9%. Í Fréttablaðskönnuninni fengu Píratar 5,6% og rjúka nú upp í 7,8% í könnun MMR.

Ástæðan er augljós. Það er nefnilega ekki nóg með að fólk þori ekki í kosningum að kjósa framboð sem ekki hafa sannað sig í skoðanakönnunum, heldur er líka ákveðin tregða við að gefa sig upp sem stuðningsmann vonlítils smáframboðs í skoðanakönnun. Þannig virðist jafnvel fremur líklegt, að skakkar niðurstöður Fréttablaðsins hafi valdið þessu skyndilega stökki Pírata nú.

Það er athyglisvert að könnun MMR er gerð 5. – 8. apríl. Fréttablaðskönnunin birtist að morgni 5. apríl. Úrtaksskekkjan virðist hafa haft áhrif á fleiri smáflokka, t.d. bitnað illa á Dögun, sem fékk aðeins 0,6% hjá Fréttablaðinu (1,9% í dag), en lyft Flokki heimilanna upp í 2,6% (1,0% í dag).

Stóraukið fylgi Pírata sýnir afar skýrt hinn ósýnilega múr, sem heftir för nýrra framboða. Það þarf aðeins eina (góða) könnun til að lyfta smáframboði úr vonlítilli stöðu og skapa því 6 manna þingflokk.

Það er nefnilega ekki aðeins 5%-múrinn í kosningalögunum, sem ný framboð þurfa að yfirstíga. Í skoðanakönnunum í aðdraganda kosninga leynist ósýnilegur múr, sem líklega liggur við 4%. Nýtt framboð sem á annað borð nær yfir 4% í könnun er líklegt til að fara yfir 5% markið næst og er þar með nokkuð öruggt á kjördag.

Framboð sem ekki ná að rjúfa þennan ósýnilega múr, ná hins vegar ekki fylgi allra þeirra sem helst vildu kjósa þau. Nýtt framboð sem aðeins nær 3.9% í síðustu könnun fyrir kosningar, fær sennilega talsvert minna fylgi á kjördag.

Í rauninni sýnir þetta í hnotskurn hversu fráleitur 5%-þröskuldurinn er. Og hann er reyndar ekki eina girðingin, því uppbótarþingmenn geta ekki orðið fleiri en níu. Þröskuldar af þessu tagi eru bæði andlýðræðislegir og óþarfir.

Meiri fjölbreytni og fleiri fulltrúar ólíkra sjónarmiða þurfa nefnilega ekki að skapa neina allsherjar ringulreið, en myndu að öllum líkindum þvinga fulltrúa okkar á Alþingi til að leggja sig betur fram um að ná samkomulagi. Og ég sé ekki að lýðræðinu stafi nein hætta af því.

- – -

Úrtaksskekkja: Við gerð skoðanakannana er yfirleitt miðað við svokölluð 95% öryggismörk og skekkjumörk reiknuð á þeim grundvelli. Ef við giskum á 4% skekkjumörk fyrir Framsókn í Fréttablaðskönnuninni, þýðir þetta, að með 95% öryggi megi fullyrða að fylgið sé á bilinu 36-44%. Úrtaksskekkjur geta alltaf komið upp og 95% öryggismörk þýða einmitt að úrtaksskekkju megi að meðaltali vænta í 1 könnun af hverjum 20. Þótt úrtaksskekkja sé nokkuð greinileg í Fréttablaðskönnuninni felst sem sagt ekki í því neinn áfellisdómur.

Í síðasta pistli, „Myndið bandalag“, skoraði ég á smáframboð að mynda bandalag og bjóða fram undir sama listabókstaf til að ná yfir 5%-múrinn og tryggja sér þingsæti. Aðferðin hefur mikið verið rædd í netheimum undanfarið og fulltrúar Pírata, Dögunar og Lýðræðisvaktarinnar hittust á páskadag til að ræða þennan möguleika.

Nú er komið á daginn að þessi leið er í rauninni ekki fær. Ég neyðist því til að draga áskorun mína til baka.

Ég fékk góðfúslegt leyfi Stefáns Pálssonar til að birta hér eftirfarandi dæmi, sem hann tilgreindi í spjallþræði á Facebook:

Hugsum okkur að þrír flokkar myndi svona bandalag og fái úthlutað listabókstöfunum Y, YY og YYY. Þeir fara svo til kosninga hver með sína stefnuskrá.

i) Úrslit kosninganna verða þau að enginn flokkanna þriggja fær kjödæmakjörinn mann. Úrsltin verða annars á þessa leið: Y=2,5%, YY=4,6%, YYY=4,4%. – Það sem þá gerist er að YY fær öll atkvæði hinna tveggja til útreikninga á uppbótarsætum og nær mönnum á þing. Hinir fá engan kjörinn en geta huggað sig við að YY er á þingi.

ii) Úrslit kosninganna verða á þá leið að enginn þriggja fær kjördæmakjörinn mann. Úrslitin verða: Y=2,5%, YY=5,3%, YYY=5,1%. – Það sem þá gerist er dálítið kúnstugt, því í skilningi kosningalaganna er þetta allt sama framboðið með ólíka lista. Þannig myndi YY aftur fá atkvæði hinna tveggja og uppbótarsæti í hlutfali við það. Hinir tveir myndu ekki fá neinn kjörinn, en YYY-listinn væri sennilega dálítið hvekktur að velta því fyrir sér hvort hann hefði fengið jafn mörg atkvæði undir eigin listabókstaf og þar með komist inn út á rjúfa 5% regluna.

Við fyrstu sýn fannst mér þetta hreinlega út í hött, en eftir að hafa aflað mér nánari upplýsinga, kemur í ljós að niðurstöður Stefáns fá staðist, þótt dæmið megi gagnrýna fyrir of mikla einföldun. Mismunandi atkvæðahlutfall eftir kjördæmum myndi nefnilega valda því að a.m.k. tvö stærri framboðin fengju menn kjörna.

Engu að síður virðist ljóst að kosningalögin tryggja ekki neina sanngirni í úthlutun þingsæta til þeirra framboða, sem standa að sameiginlegum listabókstaf. Þessi leið getur því ekki talist fær. Mér þykir það auðvitað skítt, en hafa ber það er sannara reynist.