Laugardagur 12.8.2017 - 20:50 - FB ummæli ()

Að gera hreint fyrir guðleysisdyrum sínum

Í áhugaverðri færslu á fasbókarsíðu sinni frá 8. ágúst sl. gerir frændi minn Gísli Gunnarsson, fv. prófessor í sagnfræði við Háskóla Íslands, “hreint fyrir guðleysisdyrum [sínum]”. Ástæða þess mun vera uppnám einhverra innan Siðmenntar (þar sem Gísli er meðlimur) yfir umræðu sem Gísli efndi til á fasbókarsíðu sinni með því að vísa þar til afar áhugaverðra en gagnrýninna greina um hið sk. ný-guðleysi.

Gísli áréttar að hann sé “mikill mónisti” og afneiti sem slíkur tilvist hins yfirnáttúrulega; ólíkt dúalistum sem skipti tilverunni í náttúrulegt og yfirnáttúrulegt. Gísli segir einnig í færslu sinni að “ekki eigi að blanda saman umræðu um trú og vísindi. Þeir sem eru dúalistar þurfa engin vísindi til að sanna trú sína. Þeir bara trúa.” Þá staðhæfir Gísli að því öflugri sem vísindin verða, þeim mun færri verða trúaðir.

Vafalaust er ýmsir sammála Gísla og hans málflutningi. Burtséð frá því er hér ýmislegt áhugavert sagt sem vert er að hugleiða.

Til eru fleiri tegundir af einhyggju (mónisma = það viðhorf að veruleikinn sé einn og óskiptur) en guðleysi. Algyðistrú (panþeismi) er í eðli sínu viss einhyggja. Í guðlausu samhengi er náttúruhyggja algengasta (og að mínu mati lífvænlegasta) tegundin af einhyggju sem í boði er. Náttúruhyggja er það viðhorf að hinn náttúrulegi veruleiki tíma, rúms, efnis og orku sé tæmandi lýsing á því sem er til.

En hvað er átt við með því að ekki eigi að blanda saman umræðu um trú og vísindi? Hvers vegna má ekki ræða trú og vísindi í sömu andrá? Að hvaða leyti á ekki að gera það?

Þeir sem tala á þessum nótum aðhyllast gjarnan vísindahyggju í einni eða annarri mynd þar sem litið er svo á að engu beri að trúa öðru en því sem unnt er að sannreyna í krafti vísinda. Fáir fræðimenn aðhyllast þó slíkt viðhorf í dag, enda löngu búið að sýna fram á brotalamir þess og mótsögnina sem í því er fólgin. (Sú staðhæfing að ekki beri að trúa öðru en því sem er vísindalega sannreynanlegt er ekki staðhæfing sem hægt að sannreyna í krafti vísinda!) Ekki ætla ég hugvísindamanninum frænda mínum slíkt viðhorf, sem vitanlega mundi gjaldfella með öllu hans eigið fræðasvið. En hvað hann á nákvæmlega við er ekki gott að segja.

Ef ekki má ræða um trú og vísindi í sömu andrá, eða blanda þessu tvennu saman (hvað sem það merkir), þá er eins gott að guðleysinginn leggi af allt tal um guðleysi í vísindalegu samhengi og fari ekki að blanda því saman. Nú efast ég um að allir guðleysingjar mundu fallast á það, hvað þá heldur að guðleysi sé í eðli sínu trú. Það er í góðu lagi. Þeim er það fullkomlega heimilt. En aðrir eru vitaskuld ekki bundnir af viðhorfi þeirra.

En hverju svo sem guðleysinginn annars trúir er víst að hann “trúir” því að Guð (hið yfirnáttúrulega) er ekki til. Guðleysi er lífsskoðun sem hefur þá staðhæfingu að frumforsendu. En sú sannfæring verður hvorki sönnuð né afsönnuð í krafti vísinda vegna þess að um er að ræða frumspekilega staðhæfingu, ekki vísindalega. Eins og margir íhugulir og heiðarlegir vísindamenn hafa bent á hafa vísindi einfaldlega ekkert að segja um tilvist Guðs á hvorn veginn sem er. Vísindi eru takmörkuð af hinum efnislega veruleika. En ef Guð er til þá er hann skapari alls hins efnislega veruleika og allra þeirra lögmála sem hann lýtur og er þar með handan þess sem vísindi geta náð til eða sagt nokkuð um.

Hitt ber þó að sjálfsögðu að ræða hvort styðja megi guðleysi sem slíkt skynsamlegum rökum og jafnvel betri rökum en guðstrú. Það er annar angi af umræðunni og afar mikilvægur.

Þó hér skipti máli hvað átt er við með orðinu sönnun (Gísli segir ekkert um það) er ég sammála því að “dúalistar [þeir sem trúa á Guð] þurfa engin vísindi til að sanna trú sína”. Ég velti því fyrir mér hvort hið sama eigi við um mónistann eða guðleysingjann að mati frænda míns.
En þó ég þurfi ekki að réttlæta trú mína í krafti vísinda til að geta trúað innan skynsamlegra marka þýðir það ekki að ég “bara trúi”. Slíkt viðhorf til guðstrúar er afar einfalt og ristir heldur grunnt. Að mínu mati má færa margvísleg og góð rök fyrir tilvist Guðs. Það sama á ekki við um guðleysi. Sannfæring mín um tilvist Guðs er í engum skilningi blind eða vanhugsuð eða úr tengslum við skynsamlega hugsun eða almenna þekkingu og reynslu af lífinu. Trú í réttum skilningi er fólgin í trausti til þess sem við teljum okkur hafa ástæðu til að ætla að sé satt. Og slík trú er ekki einskorðuð við guðstrú.

En þýðir þetta að engan snertiflöt sé að finna á milli vísinda og guðstrúar? Nei, alls ekki. Finna má ýmsa snertifleti. Einn slíkur er fólginn í því þegar vísindaleg þekking réttlætir eða styður forsendu í heimspekilegri röksemdafærslu sem leiðir til niðurstöðu sem hefur trúarlega þýðingu.

Dæmi um slíka röksemdafærslu væri eftirfarandi:

(1) Allt sem verður til á sér orsök.
(2) Alheimurin varð til.
(3) Þar af leiðandi á alheimurinn sér orsök.

Fyrir fáeinum árum flutti hinn virti eðlisfræðingur og heimsfræðingur Alexander Vilenkin erindi á ráðstefnu í tilefni af 70 ára afmæli Stephen Hawking. Í erindinu, sem ber titilinn “Hvers vegna eðlisfræðingar geta ekki vikið sér undan sköpunaratburði”, fór Vilenkin yfir stöðu mála innan heimsfræðinnar og gerði grein fyrir ólíkum kenningum um uppruna alheimsins. Í lokin kvað hann upp sinn dóm og sagði undanbragðalaust og skýrt að “öll gögn og athuganir segi að alheimurinn eigi sér upphaf”. Með öðrum orðum sé einfaldlega engu til að dreifa sem bendi til annars. Það er því einróma vitnisburður vísinda, að mati Vilenkin, að alheimurinn hafi ekki alltaf verið til heldur eigi sér skýrt upphaf.

Um aldir var það aðeins kristið fólk, og gyðingar á undan því, sem hélt því fram að alheimurinn ætti sér upphaf (sbr. 1Mós 1.1). Í gegnum aldirnar þróuðu ýmsir heimspekingar afar sannfærandi rök fyrir þeirri ályktun. Það var hins vegar fyrst í upphafi 20. aldarinnar með tilkomu afstæðiskenningarinnar að vísindi, sem fram að því höfðu verið undir áhrifum aristótelískrar hugsunar um eilífa alheim, staðfesti þessa frumforsendu biblílegrar trúar.

Vísindaleg þekking er því ekki sérlega hliðholl guðleysingjanum eða mónistanum. Upphaf alheimsins bendir eindregið til þess að einhyggja (náttúruhyggja/guðleysi) sé ósönn og gefi þar af leiðindi ekki rétta mynd af veruleikanum. Þvert á móti er til annarskonar veruleiki, handan tíma, rúms, efnis og orku, yfirnáttúrulegur veruleiki, skapari, sem er orsök þess að alheimurinn varð til. Enda verður ekkert til af engu.

Niðurstöðuna, að alheimurinn eigi sér orsök, leiðir óhjákvæmilega af forsendunum tveimur. Guðleysinginn getur vitaskuld vikið sér undan niðurstöðunni með því að hafna annarri eða báðum forsendunum. Spurningin er með hvaða hætti hann réttlætir það skref. Stephen Hawking hafnar niðurstöðunni á þeirri forsendu að alheimurinn hafi skapað sjálfan sig. Það er merkileg niðurstaða sem minnir á að bull er eftir sem áður bull enda þótt það komi frá einum merkasta vísindamanni sögunnar.

Vísindi eru sannarlega öflug á sinn hátt þrátt fyrir augljósar takmarkanir. Þau hafa leitt okkur fyrir sjónir stórfenglegan alheim. Ekki treysti ég mér til að alhæfa um áhrif aukinnar vísindalegrar þekkingar á trú fólks eða vantrú. Það eru ekki aðeins vísindi sem hreyfa við fólki og hafa áhrif á trúarleg viðhorf þess. Þar koma ýmsir aðrir þættir til sögunnar sem ekki má vanmeta. En hitt veit ég fyrir víst að nútíma vísindaþekking á uppruna og eðli alheimsins hefur sannfært marga, ekki síst vísindamenn, um tilvist skapara. Burtséð frá því er ljóst að það að kunna skil á því hvernig alheimurinn er samansettur og hvernig hann virkar útilokar á engan hátt tilvist orsakavalds sem skapaði alheiminn. Þvert á móti reynist það mörgu auðveldara að dást að snilli og hugvitsemi Guðs með aukinni þekkingu á eðli og innviðum alheimsins sem hann skapaði.

Flokkar: Óflokkað

Miðvikudagur 14.6.2017 - 16:07 - FB ummæli ()

Ekkert um ekkert frá engu til einskis

Ég trúi á Guð föður almáttugan, skapara himins og jarðar!

Þannig hefst hin kristna trúarjátning.

Guð talar og allt verður til!

Að alheimurinn og allt sem í honum er fólgið sé skapað af Guði er grundvallandi hluti kristinnar trúar og játningar.

Kristin trú er í eðli sínu þakkargjörð frammi fyrir Skaparanum og sköpun hans.

Þakklæti, virðing og auðmýkt frammi fyrir lífinu og helgi þess, umhyggja fyrir öllu sem lifir, andar, vex og dafnar, er eðlileg afleiðing af þeirri sannfæringu og trú að til er góður Guð sem allt hefur skapað og viðheldur öllu á hverri stundu.

Spámaðurinn Nehemía dregur sköpunartrú Biblíunnar saman í eftirfarandi orðum:

Þú ert Drottinn, þú einn.
Þú hefur gert himininn,
Þú ert Drottinn, þú einn.
Þú hefur gert himininn,
himin himinsins og allan hans her,
jörðina og allt sem á henni er,
höfin og allt sem í þeim er. Þú fyllir þau öll lífi
og himinsins her sýnir þér lotningu. (Neh 6.9)

Að Guð orsakaði, eða skapaði, alheiminn – tíma, rúm, efni og orku – úr engu, er strangt til tekið ofar skilningi okkar. En það þýðir ekki að við getum ekki komið orðum að því með skynsamlegum hætti.

Allt í tíma og rúmi á sér upphaf!

Ég á mér upphaf. Þú átt þér upphaf. Eitt sinn vorum við ekki til.

Húsið sem ég bý í á sér upphaf. Það sama á við um trén í garðinum mínum. Eitt sinn voru þau ekki til.

Jörðin sem við búum á hefur ekki alltaf verið til.

Hvað gæti verið augljósara en það?

Við erum umkringd af hlutum og fólki sem á sér upphaf og hefur ekki alltaf verið til.

En þýðir það ekki að allt sem er til hljóti að eiga sér upphaf?

Það hljómar óneitanlega skynsamlega.

En sú niðurstaða væri í hæsta lagi óskynsamleg. Hún mundi gera út um trúna, vísindin líka og sjálfa skynsemina.

Hvers vegna?

Vegna þess að það er röklega og vísindalega óhugsandi að allt sem er til eigi sér upphaf.

Ha?!

Jú, því ef allt sem er til átti sér upphaf, þá hlýtur svo að vera að eitt sinn hafi ekkert verið til.

Veltu því fyrir þér.

Reyndu að ímynda þér að ekkert sé til. Bókstaflega ekki neitt.

Það er eiginlega vonlaust.

En ef það var raunverulega einhvern tíma svo að ekkert var til, hvað ætti þá að vera til í dag?

Já, að sjálfsögðu. Ekkert!

Enginn skapaður hlutur! Bókstaflega ekki neitt!

Ef það var einhvern tíma svo að ekkert var til þá væri það einfaldlega alltaf svo. Sú ályktun er röklega óhjákvæmileg. Það væri ekki einu sinni til alltaf þegar hið svokallaða ekkert var til.

Hvernig getum við verið svona viss um að það?

Að ef ekkert var einhvern tíma til þá væri ekkert til núna?

Þótt ýmsu afar vel gefnu fólki geti sést yfir það er svarið einstaklega einfalt.

Af engu kemur ekkert!

Það sem ekkert er getur ekki leitt til nokkurs. Það getur ekkert gert því það einfaldlega er ekki neitt. Það hefur enga eiginleika og enga getu til nokkurs.

Það er ekki til!

Að segja að eitthvað geti orðið til af engu er það sama og að segja að það geti skapað sig sjálft. En það er jú fráleitt því þá þyrfti það að hafa verið til áður en það varð til. Það þarf samtímis að hafa verið til og ekki verið til.

Og það er röklega óhugsandi.

Þú gætir rétt eins reynt að búa til ferhyrndan hring.

Ef við vitum eitthvað þá vitum við að ef eitthvað er til núna þá er til eitthvað sem alltaf hefur verið til.

Eitthvað sem á sér ekki upphaf.

En hvað?!

Já, það er nú það!

Sú spurning skilur á milli ólíkra lífsskoðanna.

Burtséð frá því hlýtur það að vera eitthvað sem aldrei varð til, eitthvað sem á sér ekki upphaf.

Eitthvað sem er til utan og ofan við alheiminn, eitthvað sem á ekki tilvist sína öðru að þakka, og er jafnframt ástæða þess að allt annað er til.

Eitthvað sem er ekki skapað en hefur skapað allt annað.

Mörgum þykir G-orðið ekki hjálplegt í þessu samhengi. En því verður vart neitað að það er hugtak sem á einstaklega vel við þegar um þetta er að ræða.

Fyrsta staðhæfing Biblíunnar: Í upphafi skapaði Guð himinn og jörð, er grundvallandi fyrir alla kristna hugsun og skilning á lífinu og tilverunni.

Þar er ekki einungis um trúarlega staðhæfingu að ræða heldur mjög svo skynsamlega ályktun sem fellur að þekkingu okkar á og upplifun okkar af lífinu.

Flokkar: Guð · Heimsfræðirök · Heimspeki · Sköpun · Skynsemi · Tilvist Guðs

Sunnudagur 14.5.2017 - 12:32 - FB ummæli ()

Mannréttindi og siðferði: Tvær spurningar og svör

Fyrir skemmstu skrifaði ég á fasbókarsíðu mína að það „að sérhver manneskja njóti ákveðinna réttinda sem ekki verður af henni tekin er staðhæfing sem engin veraldleg og guðlaus lífsskoðun getur risið undir þegar allt kemur til alls.“

Ég var spurður hvað þetta þýðir – og svaraði á þessa leið:

Ég geri mér grein fyrir því að slík staðhæfing er ekki óumdeild og að spurningunni þyrfti sjálfsagt að svara í löngu máli.

En í stuttu máli liggur hér að baki hinn óyfirstíganlegi munur á þeirri lífsskoðun sem byggir á, eða hefur sem grunnforsendu, tilvist Guðs (þá ekki síst hinni kristnu trú og lífsskoðun) og þeirrar lífsskoðunar sem byggir á guðleysi (veraldlegri lífsskoðun), og þær afleiðingar sem af honum leiða, m.a. þegar kemur að mannskilningi okkar.

Einn áhrifamesti guðleysingi samtímans, Richard Dawkins, dregur upp nokkuð lýsandi og sanngjarna mynd af innihaldi og afleiðingum hinnar guðlausu lífsskoðunar:

„Í alheimi blindra efnislegra lögmála náttúrunnar og erfðafræðilegrar fjölföldunar verða sumir hart leiknir en aðrir hafa heppnina með sér og þú finnur hvorki ástæðu á bak við það né réttlæti. Alheimurinn, eins og hann blasir við, er einmitt eins og við má búast, ef það er þegar öllu er á botninn hvolft engin hönnun, enginn tilgangur, ekkert illt og ekkert gott, aðeins blint miskunnarlaust tómlæti. DNA veit ekkert og lætur sig ekkert varða. DNA einfaldlega er og við dönsum í takt við það.“

Ekki ýkja spennandi sýn á lífið eða manninn það.

Og út frá guðlausu sjónarhorni er afar erfitt að svara því í hvaða skilningi við getum talað um manngildi og ófrávíkjanleg réttindi á hlutbundinn (algildan) hátt ef sýn okkar á eðli lífsins krefst slíks skilnings á okkur sjálfum.

Hér verður hver og einn að svara fyrir sig. En spurningin er mikilvæg og áleitin.

Hinn vestræni hefðbundni skilningur á mannréttindum hefur grundvallast á hinni kristnu lífssýn og þeim mannskilningi sem í henni er fólginn, þar sem litið er á manninn sem skapaðan í mynd Guðs. Á þeim forsendum eru margir þeirrar skoðunar að hin kristna lífssyn, ólíkt guðleysinu, hafi að geyma grundvöll sem tryggir hlutlægni manngildis og mannréttinda.

Við þessu svari fékk ég eftirfarandi athugasemd:

Svar þitt er að mínu mati mjög áhugavert. Engu að síður á ég í nokkrum vanda með hugmyndina um trúarbrögð sem forsendu siðferðis. Til eru dæmi um veraldlegar lífsskoðanir sem einnig fela í sér djúpstæða hluttekningu. Gríski heimspekingurinn Epikúrus, svo dæmi sé tekið, boðaði að leiðin til hamingjunnar er að láta sig aðra varða og rækta vináttu og samskipti. Þrátt fyrir það sá hann ekki fyrir sér önnur örlög manninum til handa en að verða að mold. Einnig má finna óteljandi dæmi um guðleysingja sem í sinna mannúðarstörfum og mundi ég giska á að ýmsa slíka má finna í samtökum á borð við Læknar án landamæra. En ég skil hvað þú átt hér við.

Við þessu sagði ég:

Ég er sammála því sem þú segir um siðferði og vil undirstrika að ég er ekki þeirrar skoðunar að trú sé á einhvern hátt nauðsynleg forsenda siðferðis eða góðs lífernis. Ég mundi aldrei halda öðru fram og það gerði ég heldur ekki í fyrra svari mínu. Raunar sagði ég ekkert um siðferði.

Guðleysingi getur vitanlega lifað siðferðilega góðu og aðdáunarverðu lífi, rétt eins og hver annar sem það vill – og stundum er það augljóslega guðleysinginn sem fer fram með góðu og réttu fordæmi í siðferðilegum efnum, ekki sá sem trúir.

Um þetta ættu allir að geta sammælst, að mínu mati, og þarfnast það í raun engrar umræðu við.

En ef gengið er út frá guðleysinu (náttúruhyggju) – ef lífið og við sjálf erum ekkert annað en tilviljanakennd afleiðing efnis sem lýtur blindum lögmálum náttúrunnar án nokkurs tilgangs og merkingar – í hvaða skilningi við getum þá talað um gott og illt eða rétt og rangt í hlutlægri merkingu?

Það er allt annað mál og önnur umræða sem hefur ekkert með trú til eða frá að gera.

Hvað er siðferði, guðlaust séð, þá annað en líffræðileg og félagsleg- og menningarbundin skilyrðing!

Allt verður umsvifalaust afstætt og bundið persónulegum skoðunum og smekk hvers og eins.

Raunar er vandi guðleysisins verri en svo!

Eins og Richard Dawkins staðhæfir þá er einfaldlega ekki til neitt sem heitir illska eða góðvild, séð frá sjónarhóli guðleysisins, bara blint og miskunarlaust tómlæti.

Það er hin rökræna niðurstaða sem guðleysið knýr okkur til.

Og við því gengst Dawkins.

Hér hefði ég viljað doka við og spyrja minn ágæta vin guðleysingjann nokkurra spurninga.

Hvað verður þá um siðferðilega ábyrgð? Hvað merkingu hefur hún? Hvers vegna skyldum við yfirleitt lofa eða lasta fólk fyrir gjörðir sínar, ef eðli lífsins er svo að við dönsum bara vélrænt í takt við DNA-ið okkar, eins og Dawkins staðhæfir. Og ef allt er á endanum afstætt og huglægt getur þá ekki hver og einn einfaldlega gert það sem honum dettur í hug? Er ekki þá allt leyfilegt (hvort sem það er gagnlegt eða félagslega ásættanlegt), eins og Dostojevskí spurði á sínum tíma? Af hverju ekki?

Já, af hverju ekki?!

Ég skil vel gremju margra guðleysingja sem eru spurðir á þessa lund. Og ég skil vel ákafa þeirra í að finna algildu siðferði stað innan sinnar guðlausu lífsskoðunar.

En framhjá því verður ekki horft að guðleysið stendur frammi fyrir miklum vanda þegar kemur að því að finna grundvöll undir þá augljósu siðferðilegu vídd sem við upplifum í lífi okkar, nefnilega að sumt er raunverulega rétt og rangt, gott og illt, í hlutlægri merkingu.

Guðleysi rúmar ekki siðferði í þeirri merkingu. Og getur ekki orðið siðrænt í þeim skilningi.

Eða hver treystir sér til að segja að Stalín, Hitler eða Pol Pot gerðu ekkert annað en að dansa í takt við sitt eigið DNA?

Hver lítur svo á að slíkur skilningur dragi upp rétta mynd af eðli okkar og upplifun okkar af okkur sjálfum og lífinu.

Þess vegna eru margir þeirrar skoðunar – og þar á meðal eru margir guðleysingjar – að hin krista lífsskoðun á mun auðveldara með að gera skynsamlega og skiljanlega grein fyrir hinni siðferðilegu vídd lífsins og upplifun okkar af henni.

Nefnilega að í Guði finnum við þann grundvöll sem við getum reist algilt siferði á.

Það sem raunverulega skiptir máli þegar rætt er um Guð og siðferði er því ekki trú eða vantrú á Guð heldur tilvist Guðs eða tilvistarleysi.

Þetta má draga saman í afar áleitna röksemdarfærslu:

1. Ef Guð er ekki til þá eru algild (hlutlæg) siðferðisgildi og boð ekki til.
2. Algild siðferðisgildi og boð eru til.
3. Þar af leiðir að Guð er til.

Það sem gerir þessa röksemdafærslu jafn áhrifaríka og raun ber vitni er að flestir hafa tilhneigingu til að fallast á báðar forsendurnar.

Og þá fylgir niðurstaðan óhjákvæmilega.

Flokkar: Guð · Guðleysi · Guðstrú · Heimsmynd · Náttúruhyggja · Rök fyrir tilvist Guðs

Föstudagur 12.5.2017 - 05:34 - FB ummæli ()

Mér segir svo hugur að …

„Þú getur ekki verið ástfangin af stúlku nema í hinum lægsta dýrslega skilningi ef þú veist (og ert meðvitaður um) að öll hennar fegurð, bæði persónuleiki hennar og eðli, er ekkert annað en tímabundin og tilviljanakend afleiðing af árekstri atóma; og að hrifningin sem þú upplifir er í raun lítið annað en sálfræðileg viðbrögð sem eru skilyrt af því hvernig genin þín haga sér.

Þú getur ekki haft raunverulega gleði af tónlist ef þú veist og hefur í huga að gildi hennar er hrein ranghugmynd, og að þú hrífst af henni eingöngu vegna þess að taugakerfi þitt er á órökréttan hátt skilyrt til þess.“

C.S. Lewis er ævinlega viðeigandi og íhugunarverður.

Margir hafa tilhneygingu til að útskýra allt sem snertir Guð og trú með tilvísun til þróunar, og þar með til blinds efnislegs ferlis þegar allt kemur til alls.

Þannig staðhæfir hinn þekkti guðleysingi Daniel Dennet að ástæðan fyrir því að við hrífumst af og metum það sem við gerum – allt frá sykri til fólks, peninga og tónlistar, kærleika og trúarbragða, – er einfaldlega þróun.

Þar á bak við, og algerlega óháð því sem hrifning okkar beinist að, eru ástæður þróunar, sjálfstæðar og engu bundnar, og ákvarðaðar af náttúruvali.

Það þykir mér heldur fátækleg og ömurleg sýn á manninn og eðli hans.

Með öðrum orðum er trú, eða sá eiginleiki sem gerir okkur kleift að trúa á Guð, byggður inn í okkur.

Hugsun, vilji eða ásetningur hefur ekkert þar að segja.

Ástæðan, segja fræðingarnir, er að trú tengdist með beinum eða óbeinum hætti eiginleikum sem gerðu forfeðrum okkar lífsbaráttuna léttari og líklegri til árangurs.

Og þess vegna finnst mörgum rök fyrir tilvist Guðs áhugaverð og heillandi enn þann dag í dag. En þau eru bara það – rök! Þau benda ekki til neins sem er raunverulegt.

Trú (eins og allt annað) er bara taugaboð í heilanum á okkur, og algjörlega handan okkar stjórn.

Hér er rétt að staldra við og spyrja hvort eitthvað sé ekki bogið við þetta? Er ekki mótsögn hér á ferð?

Það sýnist mér.

Guðleysinginn og þróunarlíffræðingurinn Richard Dawkins viðurkennir að sem afleiðing náttúruvals getum við ekki verið viss um að skynjum okkar og skilningur séu að öllu leyti áreiðanleg. Að standa vörð um sannar skoðanir sé jú alls ekki það sem þróun „lætur sig varða“, heldur hegðun sem er aðlagandi og til þess fallin að auka líkurnar á afkomu okkar.

Undir það taka margir.

Eins og náttúrúhyggjusinninn P. Churchland útskýrir „er meginverkefni heilans að koma hverjum líkamshluta svo fyrir að lífveran lifi af … Sannleikurinn, hvað sem hann annars er, hefur engu hlutverki að gegna“.

Það má velta vöngum yfir því hvort Dawkins, Curchland, og skoðanasystkin þeirra geri sér grein fyrir því hvaða afleiðingar þetta hefur – þ.e.a.s. að þróun sjái okkur eingöngu fyrir vitsmunum sem gera okkur hæfari í að komast af, en ekki vitsmunum sem gefa okkur sanna og áreiðanlega mynd af heiminum í kringum okkur.

Í því samhengi eru ummæli Thomas Nagel, sem er þekktur guðleysingi og heimspekingur, afar lýsandi og áhugaverð.

Nagel bendir á að til þess að vera viss um það sem heilinn segir okkur að sé raunverulegt verðum við að fylgja röklegum reglum – og ekki bara vegna þess að við séum líffræðilega skilyrt til þess, heldur vegna þess að þær séu sannar og áreiðanlegar. En af því að rökleg lögmál hafa ekkert með afkomu okkar að gera séu þau vita merkingarlaus ef við göngum út frá þeirri útskýringu á lífinu og tilverunni sem þróunarsaga guðleysisins og náttúruhyggjunnar bjóði uppá. Þess vegna höfum við enga ástæðu til að treysta á skynsemi okkar sem uppsprettu þekkingar.

Í stuttu máli segja fræðingarnir að ef okkur þykir vit í að trúa á Guð sé það ekki vegna þess að hann er raunverulega til heldur vegna þess að sú sannfæring eða trú hefur frá því í fyrndinni hjálpað manninum að komast af.

Þess vegna sé hún byggð inn í okkur!

En hljótum við ekki þá að spyrja okkur spurningar sem ætti að blasa við öllum:

En ef við getum ekki treyst á að vit okkar og skilningur, sem sjá okkur fyrir skoðunum okkar og trú, segi okkur sannleikann um Guð, hvers vegna skyldum við treysta því að þau segi okkur sannleikann um eitthvað yfirleitt, þar á meðal um guðleysi, nátturuhyggju og blinda þróun?

Af hverju í ósköpunum ættu ein taugaboð að vera réttari eða sannari en önnur!?

Ef vitsmunir okkar miðla einungis því sem þurfum að vita til að komast af, en ekki því sem raunverulega er satt, hvers vegna skyldum við treysta þeim?

Í þessu er vandi guðleysisins og náttúruhyggjunnar meðal annars fólginn. – Og það er ekki litill vandi.

Sjálfur Charles Darwin áttaði sig að því:

„Sá efi sækir stöðugt á mig hvort sú sannfæring sem býr í huga mannsins – sem þróast hefur frá huga lægri dýra – er einhvers virði eða yfirleitt áreiðanleg. Mundi nokkur maður treysta á sannfæringu apans, ef einhverja sannfæringu er yfirleitt að finna í huga hans.“

Það er góð og gild spurning.

Það virðist ekki ýkja skynsamlegt að gangast við þeirri kenningu að allt sé afleiðing náttúruvals og blinds efnislegs ferlis án merkingar og tilgangs.

Ef það væri satt gætum við með engu móti treyst því sem sem hugur okkar og skilningur segja okkur að sé satt – og þar á meðal er jú það sem hugur okkar segir um sjálft guðleysið og náttúruhyggjuna.

Og hugsaðu þér hvaða þýðingu það hefði ef það væri satt.

Hvað þá með siðferði, kærleika, fegurð, réttlæti, og raunar hvað sem er.

Allt sem „hugur okkar og hjarta“ segja okkur í þeim efnum (ef svo má að orði komast) er þá ekkert annað en afleiðing af efnafræðilegu ferli í heilanum á okkur til þess gert að viðhalda erfðaefni okkar.

Þegar við tjáum einhverjum ást okkar, eða reiðumst yfir óréttlæti og ofbeldi, finnum til sektarkenndar, þá liggja ekki neinar raunverulegar tilfinningar þar að baki sem endurspegla „mig“.

Það er ekki raunverulegt þegar allt kemur til alls.

En ef það er satt, ef það er það eina sem er raunverulegt, þá gildir það vitanlega líka um það sem heili guðleysingjans og náttúrhyggjumannins miðlar honum um eðli veruleikans.

Ekki satt!

Ef röksemdarfærsla náttúruhyggjumannsins sannar eitthvað, þá sannar hún eiginlega allt of mikið.

Ef við getum ekki treyst á vitsmuni okkar varðandi eitt hvers vegna skyldum við treysta á þá þegar kemur að öðru?

Og ef Guð er ekki til – ef náttúruhyggjan er sönn – hvers vegna ættum að treysta á þá yfirleitt?

En við gerum það, ekki satt!? Við treystum á þá.

Og það gefur okkar góða ástæðu til að ætla að Guð sé til.

Og af hverju ættum við þá ekki að taka röksemdarfærslur fyrir tilvist Guðs alvarlega? Af hverju ættum við ekki að líta á þær sem mikilvægar vísbendingar um eðli tilverunnar og það sem liggur handan hennar?

Alheimurinn sem blasir við okkur, og við erum hluti af, er nefnilega ekki þess eðlis sem vænta má ef Guð er ekki til.

Nei, þvert á móti.

Við blasir alheimur sem hefur ekki alltaf verið til og á sér því upphaf og orsök handan hins efnislega og tímanlega, og býr þar að auki yfir öllum þeim mörgu og ótrúlega ströngu skilyrðum og óskiljanlega þröngu (og ólíklegu) lögmálsgildum sem verða að vera fyrir hendi til að líf geti komið fram og þrifist.

Við mannfólkið búum ennfremur yfir meðvitund og skynsemi sem gerir okkur kleift að ígrunda eðli tilverunnar og stað okkar í henni.

Við þráum og sækjumst eftir kærleika, fegurð og réttlæti sem ekkert í þessum heimi eða þessu lífi virðist geta uppfyllt.

Við getum greint á milli góðs og ills, rétt og rangs. Við upplifum með áþreifanlegum og óneitanlegum hætti að lífið hefur siðferðilega vídd, að sumt er gott og rétt og annað illt og rangt í hlutlægum skilningi.

Við höfum djúpstæða tilfinningu fyrir því að við og heimurinn erum á margan hátt ófullkomin og þörfnumst betrunar.

Við höfum einnig djúpstæða þörf fyrir að upplifa að á bak við líf okkar sé að finna merkingu og tilgang.

Það er ekki alheimurinn eða veruleikinn sem guðleysið og náttúruhyggjan lýsir! Slíkur veruleiki hljómar ekki eins og tilviljanakennd afleiðing efnis sem lýtur blindum nátturlögmálum án markmiðs og tilgangs.

Þvert á móti hljómar það eins og eitthvað „utan“ alheimsins sé að láta vita af sér.

Hvers vegna ekki að taka það alvarlega?!

Hvað segir hugur þinn?

Flokkar: Guð · Guðleysi · Heimsmynd · Náttúruhyggja · Sannleikur · Skynsemi · Tilvist Guðs · Trú · Þekking

Þriðjudagur 2.5.2017 - 08:42 - FB ummæli ()

Hversu skynsamleg er skynsemin?

Hversu áreiðanleg er hugsun okkar? Er hún traustsins verð? Hvað með skynsemina? Er hún jafn skynsamleg og af er látið?

Slíkar spurningar hljóma ef til vill kjánalega.

Ýmsir af mínum ágætu guðlausu vinum – þó alls ekki allir – líta svo á að það að vera kristinnar trúar í dag er í besta falli aum afsökun fyrir þá sem ekki nenna að hugsa og nota sína heilbrigðu skynsemi.

Raunin er sú, segja þessir ágætu guðleysingjar, að trú er í mótsögn við vísindalega og skynsamlega hugsun.

Ólíkt guðleysinu sjáðu!

Guðleysi og vísindaleg og skynsamleg hugsun falla nefnilega saman eins og hanski og hönd. Raunar er um eitt og hið sama að ræða. Svo þar sem vísindaleg og heilbrigð hugsun ræður ferð hlýtur niðurstaðan óhjákvæmilega að vera á guðlausum nótum.

Ef þú sumsé fellst ekki á guðleysið þá hefur þú gefið alla hugsun og skynsemi upp á bátinn.

Eða svo er sagt.

Hér er rétt að staldra við og spyrja okkar ágæta guðlausa vin áhugaverðrar spurningar.

Hvað er hugsun? Hvað er skynsemi?

Það er að segja ef við göngum út frá forsendum guðleysisins.

Guðleysi er jú í eðli sínu smættandi. Samkvæmt því verður að útskýra allt neðan frá, út frá hinu smáa. Á forsendum efnislegs og náttúrulegs ferlis af einum toga eða öðrum. Önnur útskýring er ekki í boði.

Allt á sér, og getur ekki annað en átt sér, náttúrulegar orsakir.

Það er jú skilgreiningin á náttúruhyggju.

Veruleikinn er ekki annað en efni sem lýtur blindum lögmálum náttúrunnar.

Og það á auðvitað líka við um hugsun okkar. Hún er ekki undanskilin smættarhyggjunni.

Hugsun er ekki fólgin í öðru en taugaboðun í heilanum okkar. Í rafboðum sem skjótast frá einum stað til annars. Í raun er enginn munur á huga okkar og heila. Um er að ræða eitt og það sama.

Það minnir á vísindamanninn – sem jafnframt var sannfærður guðleysingi – sem spurður var hvað hann notaði þegar hann stundaði vísindi.

– Hugann, sagði hann.

– Og hvað er hann, var hann spurður tilbaka.

Vísindamaðurinn velktist ekki í vafa um þá röklegu niðurstöðu sem leiddi af hans guðlausu lífsskoðun.

– Tja, sagði hann, hugur minn er það sama og heilinn í mér.

– Og hvað er heilinn?

– Tja, hann er tilviljunarkennd afurð blinds og hugsunarlauss náttúlegs ferlis án nokkurs tilgangs og merkingar.

– Jæja, sagði hinn. Af hverju treystirðu þá á hugsun þína? Hvers vegna trúir þú nokkru sem hún segir þér?

Já, það er góð spurning.

Ef tölvan þín (eða farsíminn þinn) væri ekkert annað en tilviljunarkennd afurð blinds og hugsunarlauss náttúlegs ferlis án nokkurs tilgangs og merkingar, mundir þú nota hana eða treysta á það sem hún segði þér?

Þegar allt kemur til alls er þetta spurningin!

Hver er áreiðanleiki hugsunar okkar og skynsemi?

Hafa vitsmunalegir eiginleikar okkar sannleikann yfirleitt að leiðarljósi?

Nei!

Ekki samkvæmt okkar ágæta vini guðleysingjanum.

Og út frá guðlausu sjónarhorni hefur hann fyllilega rétt fyrir sér.

Það sem rekur þróunina áfram, samkvæmt guðleysinu, og hefur framleitt meðal annars vit okkar og hugsun, hefur ekkert með sannleika að gera heldur fyrst og síðast aðlögun og afkomu.

Hvaða þýðingu hefur það?

Jú, eins og efnafræðingurinn J. Haldane minnti á fyrir all löngu síðan, ef hugsun mín er ekki fólgin í öðru en atómum á hreyfingu í heilanum á mér – kerfi sem er afleiðing blinds náttúrulegs ferlis – af hverju ætti ég að trúa eða treysta nokkru sem hún segir mér, þar á meðal því að heilinn í mér samanstandi af atómum?

Já, hvers vegna?

Og hvaða ástæðu hef ég þá til að trúa því og treysta að guðleysi eða náttúruhyggja sé sönn?

Mér sýnist svarið nokkuð augljóst, þótt ég þykist vita að okkar ágæti vinur guðleysinginn sé mér ekki sammála.

En burtséð frá því get ég ekki annað en velt vöngum yfir því hvers vegna honum finnst skynsamlegt að gangast við því sem grefur undan og gerir að engu þá skynsemi sem hann þó gerir tilkall til í krafti guðleysis síns.

Það er eins og saga undan sér greinina sem maður situr á.

Ef það er rétt, eins og Richard Dawkins og allir hinir náttúruhyggjusinnarnir halda fram, að við erum ekkert annað en afleiðing blinds og hugsunarlauss náttúrlegs ferlis, þá hafa þeir gefið okkur góða ástæðu til að efast um áreiðanleika vitsmuna okkar og hugsunar.

Og þá höfum við góða ástæðu til að efast um allt sem hugsun okkar og vit vilja telja okkur trú um – og þar á meðal er trúarjátning náttúruhyggjunnar, guðleysið sjálft!

Það er því ekki að sjá að Guð eða guðstrú sé í mótsögn við skynsamlega hugsun heldur þvert á móti guðleysið.

Það þykir mér merkilegt!

Það er ekki bara að höndin virðist alltof lítil fyrir hanskann, heldur virðist vanta sjálfan hanskann.

Þetta hefur að sjálfsögðu ekkert með getu okkar til að hugsa að gera. Minn ágæti vinur guðleysinginn getur vitaskuld hugsað og beitt sinni heilbrigðu skynsemi á sama hátt og ég.

Og það gerir hann oft og iðullega á mun dýpri og afkastameiri hátt en ég.

Nei, málið snýst um að án Guðs er ekki að finna neinn grundvöll fyrir hugsun okkar og skynsemi (burtséð frá því hvað við annars hugsun og hvernig við notum skynsemina).

En ef horft er út frá sjónarhóli kristinnar trúar lítur myndin allt öðruvísi út.

Kristin trú minnir okkur á að á undan öllu öðru var ekki ekkert, ekki dautt og skilningsvana efni, eða viljalaust blint afl.

Nei, í upphafi var Orðið!

Ἐν ἀρχῇ ἦν ὁ λόγος … eins og segir í upphafi Jóhannesarguðspjalli

Logos.

Hugsun, skynsemi, vit og vilji.

Þegar kemur að því að útskýra hvers vegna alheimurinn er skiljanlegur og hvers vegna við höfum aðgengi að honum á áreiðanlegan hátt í gegnum hugsun okkar og vit (að minnsta kosti að hluta til), þá á kristin guðstrú mun skynsamlegra svar en guðleysið.

Ástæðan er að hvort tveggja, alheimurinn og hugsun okkar, er af sömu rót runnið þegar allt kemur til alls.

Hvort tveggja er afleiðing hugsunar og vits, skapandi orðs Guðs.

Flokkar: Guð · Guðleysi · Guðstrú · Náttúruhyggja · Skynsemi

Sunnudagur 23.4.2017 - 20:48 - FB ummæli ()

Hver er Guð?

Þeirri spurningu má svara með ýmsum hætti – og veltur svarið vitaskuld á því hver er spurður.

Guðleysingi svarar spurningunni á annan hátt en kristinn maður.

Hvað kristna trú varðar leiðir einföld leit í Biblíunni í ljós afar fjölbreytta og heillandi lýsingu á því hver Guð er:

Guð er andi! Guð er ljós! Guð er kærleikur! Guð er trúr! Guð er miskunnsamur! Guð er einn! Guð er sá sem allt hefur gert! Guð er Drottinn! Guð er voldugur! Guð er mikill! Guð er sá sem dæmir! Guð er réttlátur!

Svo fátt eitt sé nefnt.

Hið kristna svar er margþætt, en í kjarna þess er að finna þann skilning á Guði að hann er þríeinn.

Heilög þrenning!

Þótt hugtakið þrenning sé hvergi notað í Biblíunni tjáir það á skýran hátt vitnisburð Biblíunnar um Guð.

Eingyðistrú er rauður þráður sem gengur í gegnum alla Biblíuna. Guð er aðeins einn!

Drottinn, Guð vor, Drottinn er einn (5Mós 6.4).

En andspænis Jesú, lífi hans og persónu, boðskap hans, staðhæfingum og verkum, og umfram allt upprisu, sáu fylgjendur hans sig í sífellt vaxandi mæli knúna til að tilbiðja hann sem Guð.

Ennfremur gátu þeir ekki neitað því að nærvera heilags anda, sem þeir upplifðu sín á meðal, miðlaði nærveru Guðs sjálfs.

Með öðrum orðum er Guð einn en engu að síður aðgreinanlegur í þrjá.

* * * *

Þrenningarlærdómurinn heyrir ekki til þess sem kallast náttúruleg guðfræði, heldur opinberaðrar guðfræði. Það er ekki niðurstaða sem við getum dregið í krafti röklegrar íhugunar.

Við vitum að Guð er þrenning vegna þess að Guð hefur sjálfur opinberað sig með þeim hætti.

Það þýðir þó ekki að þrenningarlærdómurinn sé rökleysa, eins og sumir vilja halda fram.

Ekki er um að ræða að þrír guðir séu á einhvernn hátt einn Guð, eða að þrjár persónur séu með einhverju móti ein persóna.

Slík orðanotkun er merkingarleysa.

Þrenningarlærdómurinn felur í sér að sú eina vera sem við köllum Guð samanstendur af þremur persónum.

Til er einn Guð sem hefur að geyma þrjár aðgreindar persónur – föðurinn, soninn og andann.

Það er engu órökréttara en að segja hið eina form eða rúmmynd sem kallast þríhyrningur samanstandi af þremur aðgreinanlegum hornum.

Þrjú horn í einu formi! Þrjár persónur í einum Guði.

Ef til vill má orða þrenningarlærdóminn á betri hátt með því að segja að Guð sé vera sem býr yfir þremur sjálfsvitundum (þremur „ég“), ólíkt okkur sem höfum eina sjálfsvitund (eitt „ég“).

* * * *

Þrenningarlærdómurinn er vissulega mikilfenglegur og leyndardómsfullur, enda lýsir hann innsta eðli sjálfs Guðs.

Hið þríeina eðli Guðs á sér ekki skýra eða greinilega samsvörun í reynslu mannsins. Og þegar kemur að því að tjá innsta eðli Guðs og veru hans verða orð óneitanlega fátækleg.

Það þarf því ekki að koma á óvart að það tók kirkjuna tíma að móta og orða reynslu sína og upplifun, skilning sinn og trú á hinn þríeina Guð á heilsteyptan hátt, sem var trúr vitnisburði ritningarinnar.

Niðurstöðu hinnar kirkjulegu umræðu er að finna í Aþanasíusarjátningunni:

„En þetta er almenn trú, að við heiðrum einn Guð í þrenningu og þrenninguna í einingu og við hvorki ruglum saman persónunum né greinum sundur veruna. Því að ein er persóna föðurins, önnur sonarins, önnur heilags anda. En guðdómur föður, sonar og heilags anda er einn, jöfn er dýrð þeirra og hátignin jafneilíf. Svo sem faðirinn er, þannig er sonurinn, þannig er og heilagur andi … Þannig er faðirinn Guð, sonurinn Guð, heilagur andi Guð og samt ekki þrír guðir, heldur einn Guð.“

* * * *

Þrenningarlærdómurinn er sú kenning sem greinir kristna trú frá öðrum eingyðistrúarbrögðum og ber uppi hinn einstaka skilning kristninnar á því hver og hvers eðlis Guð er.

En af hverju ekki einn og óaðgreinanlegur Guð?

Af hverju þrenningu í stað einingar?

Burtséð frá því að Guð hefur opinberað okkur það og birst okkur með þeim hætti, höfum við einhverja ástæðu til að ætla að Guð sé aðgreinanlegur í fleiri en eina persónu?

Er það líklegra heldur en hitt?

Ég tel svo vera.

Samkvæmt skilgreiningu er Guð hin æðsta mögulega vera.

Með öðrum orðum getur ekkert verið æðra Guði eða honum meira. Ekkert stendur honum ofar. Ef til væri eitthvað sem er æðra Guði þá hlyti það að vera Guð.

Og sem hin æðsta mögulega vera hlýtur Guð að vera fullkomin. Að öðrum kosti gæti hann ekki verið hin æðsta mögulega vera.

Fullkomin Guð hlýtur að vera elskandi Guð.

Því það að elska felur í sér siðferðilega fullkomnun. Það er betra að elska en ekki. Guð hlýtur því eðli sínu samkvæmt að vera fullkomlega elskandi vera.

Hvað segir það okkur um Guð?

Að elska er í eðli sínu fólgið í því að gefa sjálfan sig, bindast öðrum. Elskan teygir sig og leitar út á við, býður sig öðrum, í stað þess að hverfast um sjálfa sig.

Og ef Guð er eðli sínu samkvæmt fullkomlega elskandi þá hlýtur hann að gefa sjálfan sig einhverju öðru, bindast einhverju öðru.

En hver gæti það verið?

Heimurinn hefur ekki alltaf verið til. Mannfólk ekki heldur.

Það heyrir ekki til eðli Guðs að skapa. Að skapa er ekki eitthvað sem Guð varð að gera. Ákvörðun Guðs að skapa var ekki knúin af neinu öðru en hans eigin vilja.

En að elska heyrir til eðli Guðs.

Guð getur ekki verið Guð án þess að elska.

Við getum því ímyndað okkur veruleika þar sem Guð er fullkomlega elskandi en er einn til.

Og þar sem alheimurinn hefur ekki alltaf verið til, eða manneskjur, en Guð er um alla eilífð fullkomin í elsku sinni og elskar á fullkominn hátt, hlýtur það sem elska Guðs beinist að, að vera eitthvað sem fólgið er í honum sjálfum, eitthvað innra með Guði sjálfum.

Með öðrum orðum er Guð ekki ein, einangruð persóna. Guð sem er einn og óskiptur gefur ekki sjálfan sig og binst ekki öðrum í kærleika.

Guð hefur því að geyma fleiri en eina persónu, eins og þrenningarlærdómur kristinnar trúar gengur út frá.

Samkvæmt kristinni guðstrú er Guð eilíft samfélag þriggja persóna sem gefast hverri annarri í gagnkvæmum, fullkomnum kærleika.

Þar sem Guð er í eðli sínu kærleikur hljómar það því sennilegra að Guð hafi að geyma fleiri en eina persónu en að hann sé einn og óskiptur.

* * * *

Og það er vitnisburður kristinnar trúar!

„Guð er kærleikur.“ (1Jóh 4.16)

Kristin trú er fólgin í trú á Guð sem í innsta eðli sínu er kærleikur, Guð sem elskar að fyrra bragði.

„Þetta er kærleikurinn: Ekki að við elskuðum Guð heldur að hann elskaði okkur og sendi son sinn til að vera friðþæging fyrir syndir okkar.“ (1Jóh 4.10)

Í fjallræðu sinni segir Jesús Kristur:

„Þér hafið heyrt að sagt var: Þú skalt elska náunga þinn og hata óvin þinn. En ég segi yður: Elskið óvini yðar og biðjið fyrir þeim sem ofsækja yður. Þannig sýnið þér að þér eruð börn föður yðar á himnum er lætur sól sína renna upp yfir vonda sem góða og rigna yfir réttláta sem rangláta.“

Slíkur er sá Guð sem birtist okkur í persónu Jesú, í lífi hans, boðskap, orðum og gjörðum. Guð sem elskar skilyrðislaust og án þess að fara í manngreinarálit.

Þetta er það fallegasta við kristna trú, að mínu mati.

Og það sem greinir hana frá öðrum trúarbrögðum.

Á undan öllu öðru er ekki ekkert, ekki myrkur eða tóm, ekki viljaleysi, blindni, tómlæti eða harka, heldur eilífur kærleikur og elska, sem allt annað á uppruna sinn í.

Aðeins kristin trú og lífsskoðun birtir okkur slíkan Guð.

Flokkar: Guð · Heilög þrenning · Trúarbrögð

Fimmtudagur 6.4.2017 - 12:05 - FB ummæli ()

Var Jesús til?

Af og til heyrir maður látið að því liggja að Jesús frá Nasaret hafi aldrei verið til sem söguleg persóna.

Hér er um einstaklega undarlega staðhæfingu að ræða sem enginn ábyrgur sagnfræðingur tekur undir.

En það á ekki við um einstaka guðleysingja, sem eiga til að tala í hálfgerðum æsifréttastíl þar sem upphrópanir fá meira pláss en ígrunduð og fræðileg umfjöllun.

Til dæmis Richard Dawkins, sem ýjar að því í bók sinni The God Delusion (2006) að Jesús var ekki til.

Þá staðhæfingu hefur hann nú dregið tilbaka.

En á bak við slíka staðhæfingu liggja gjarnan frekari staðhæfingar um meintan skort á sögulegum heimildum um persónu og líf Jesú.

Engar heimildir séu til um Jesú frá hendi þeirra sem þekktu hann!

Ennfremur séu samtímaheimildir utan Nýja testamentisins undarlega hljóðar um Jesú!

Og þá hafi þær litlu heimildir sem þó eru til misst gildi sitt í meðförum kirkjunnar sem einkum vildi varðveita sína eigin útgáfu af lífi og dauða Jesú og því haldið sumu til haga en hent öðru!

Í þessu sambandi má minna á nokkur atriði sem rétt er að hafa í huga – enda þótt ýmsu öðru mætti bæta við.

Tíu heiðnir höfundar minnast á Jesú innan 150 ára frá dauða hans! Það er ekki lítið, og í raun ríkulegri vitnisburður en aðrar þekktar persónur sögunnar státa af.

Engir þessara höfunda voru sérstaklega hliðhollir kristinni trú og ýmsir hverjir beinlínis fjandsamlegir í hennar garð. Þar á meðal eru sagnaritaranir Jósefus, Tacítus og Seutóníus, sem uppi voru á fyrstu öld.

Hvað sem segja má um þessar heimildir leiða þær í ljós sögu sem samsvarar vel þeirri sem er að finna í Nýja testamentinu:

Á dögum Tíberíusar keisara var uppi gyðingur að nafni Jesús. Hann var kennari sem þótti gera undraverða hluti. Hann var krossfestur á tímum Pontíusar Pílatusar og átti sér fylgjendur eftir dauða sinn.

Um þetta er ekki deilt.

Eingöngu á grundvelli þessara heimilda vitum við meira um Jesú en flesta aðra frá fornöld.

Þá ber að hafa hugfast að þegar Nýja testamentið var ritað var kirkjan ekki komin til sögunnar sem skipulögð stofnun. Þvert á móti var hún fámennur, ólöglegur, valdalaus og ofsóttur hópur fólks.

Og það sem við þekkjum sem Nýja testamentið er í raun safn sjálfstæðra heimilda frá fyrstu áratugunum eftir dauða Jesú. Sem ritsafn verður Nýja testamentið endanlega til á 4. öldinni.

Og þessi rit eru einstök að mörgu leyti.

Engin rit fornaldar eru til í jafnmörgum handritum (mörgum þúsundum) eða jafngömlum.

Af því vitum við að ritin hafa varðveist svo að segja óbreytt fram á okkar daga.

Þá eru rit Nýja testamentisins einstök með tilliti til þess hversu nálægt þau liggja í tíma þeim atburðum sem þau greina frá.

Í því samhengi má minna á að ævisögur Arríans og Plútarks um Alexander mikla eru ritaðar 400 árum eftir dauða Alexanders. Þrátt fyrir það eru þær álitnar góðar heimildir.

Ólíkt þessu eru elstu varðveittu bréf Páls postula rituð aðeins 15-20 árum eftir dauða Jesú. Og hafa ber í huga að Páll byggir á enn eldri heimildum.

Það sama á við um guðspjöllin.

Þau eru rituð á fyrstu áratugunum eftir dauða Jesú og byggja á heimildum sem liggja mjög nærri atburðunum sjálfum, aðeins örfáum árum að sumra mati.

Af því má sjá að staðhæfingar um goðsöguleg áhrif í frásögunum eru fræðilega óábyrgar. Eins og klassískir sagnfræðingar hafa sýnt fram á var ekki nægur tími til að goðsöguleg áhrif skyggðu á kjarna þeirra sögulegu atburða sem guðspjöllin greina frá.

Þetta má líka merkja á þeirri staðreynd að rit Nýja testamentisins greina frá persónum og stöðum sem eiga sér raunverulega sögulega stoð, eins og sjá má af heimildum utan Nýja testamentisins og fornleifarannsóknum.

Lúkasarguðspjall er gott dæmi.

Sú frásögn er afrakstur beinnar sögulegrar rannsóknar guðspjallamannsins á lífi og starfi Jesú, sem fól m.a. í sér samtöl við sjónarvotta og þá sem þekktu til ævi og sögu Jesú (sbr. Lúk 1.1-4).

Frásögn Lúkasarguðspjalls skarast jafnframt mjög við veraldlega sögu síns tíma. Þegar svo ber undir hafa rannsóknir sýnt að Lúkasarguðspjall er mjög áreiðanlegt í sögulegu tilliti.

Raunin er sú að ef sögulegt gildi guðspjallanna og annarra rita Nýja testamentisins er véfengt verðum við jafnframt að véfengja þekkingu okkar á sögu hins grísk-rómverska heims.

En þá minna ýmsir á að Nýja testamentið var ritað af kristnu fólki sem vart hafi verið hlutlaust.

Gildi þess sé því lítið.

Jú, vissulega voru ritin skrifuð af kristnu fólki. Mikilvægari spurning er þó hvers vegna þetta fólk snérist til kristinnar trúar.

Burtséð frá því þarf að hafa í huga að öll rit eru skrifuð af ástæðu. Rit Nýja testamentisins eru ekki undantekning frekar en aðrar sögulegar heimildir.

En það gerir þau ekki sjálfkrafa að staðleysum.

Vitanlega voru höfundar Nýja testamentisins ekki hlutlausir, ekkert frekar en þeir guðleysingjar sem gagnrýna þá allt fram á þennan dag.

En fólk getur haldið staðreyndum til haga þótt það sé ekki hlutlaust með tilliti til þeirra.

Vitnisburður þeirra sem upplifðu helförina er sannarlega ekki hlutlaus. Þeir sem reyndu hana á eigin skinni voru ekki hlutlausir áhorfendur. En það rýrir ekki vitnisburð þeirra. Þvert á móti.

Í raun má segja að kristið fólk átti öðru fremur mikið undir því að staðreyndum um líf og starf Jesú væri haldið réttilega til haga.

Og hvers vegna hefðu höfundarnir átt að ljúga?

Engin ábyrgur sagnfræðingur telur að frásögn Nýja testamentisins sé helber lygasaga eða samsæriskenning frá a til ö.

Af hverju hefði þetta alþýðufólk spunnið upp lygasögu frammi fyrir fjandsamlegum valdhöfum gyðinga og rómverja? Af hverju hefðu fylgjendur Jesú yfirgefið öryggi eigin trúar og hefðar?

Fyrir upphefð, áhrif og völd? Nei, þeir uppskáru hið gagnstæða – misskilning, höfnun, ofsóknir, harðræði og dauða.

Eitthvað alveg sérstakt hefur þurft til.

Því neita þó margir og benda á kraftaverkin. Þau geta ekki hafa átt sér stað.

En slík staðhæfing er ekki söguleg í eðli sínu heldur heimspekileg.

Jafnvel efafyllstu sagnfræðingar og fræðimenn hafna því ekki að hinn sögulegi Jesús hafi gert kraftaverk, þ.e. hafi gert það sem í hans augum og annarra var af yfirnáttúrulegum toga.

Öðru verður aðeins haldið fram á grundvelli náttúruhyggju, þ.e. guðlausrar heimsskoðunar.

En slíkt viðhorf þarf að rökstyðja.

Kraftverk verða ekki útilokuð nema með því að útiloka tilvist Guðs.

Og í ljósi þeirra skynsamlegu raka sem liggja tilvist Guðs til grundvallar er ekki réttlætanlegt að útiloka kraftaverk, og því fyllsta ástæða til að hafa opinn huga gagnvart þeim.

En sögulega séð er ekki deilt um að Jesús frá Nasaret dó á krossi og var í kjölfarið lagður í gröf sem litlu síðar reyndist tóm.

Ennfremur heyrir það til atburða sögunnar að fjöldi manns upplifði Jesús lifandi eftir dauða hans á krossinum.

Og um það er ekki heldur deilt að fylgjendur Jesú, sem eftir dauða hans voru niðurbrotnir og hræddir, stigu fram og sögðu hann risinn frá dauðum, og borguðu fyrir það með lífi sínu.

Hvað þetta felur í sér hafa sjálfsagt flestir skoðun á.

En orð hins virta fræðimanns N.T. Wright koma óhjákvæmilega í hugann:

Tilkoma frumkristinsdómsins verður ekki útskýrð á öðrum forsendum en þeim að Jesús frá Nasaret reis upp frá dauðum, rétt eins og fyrstu fylgjendur hans staðhæfðu.

Flokkar: Jesús · Nýja testamentið

Mánudagur 27.3.2017 - 22:23 - FB ummæli ()

Ágústínus kirkjufaðir, tíminn og upphaf alheimsins

Ágústínus kirkjufaðir (354-430) var heillandi heimspekingur og guðfræðingur og tvímælalaust einn mesti og áhrifaríkasti hugsuður sögunnar.

Hann stóð á sínum tíma frammi fyrir djúpstæðum heimspekilegum og guðfræðilegum vanda:

Hvað var Guð að gera áður en hann skapaði alheiminn? Af hverju skapaði Guð ekki alheiminn fyrr en hann gerði?

Á undan deginum í dag var gærdagurinn. Á undan gærdeginum kom dagurinn þar á undan, og svo framvegis. Hvernig má það vera? Teygir röð daganna sig óendanlega langt aftur í fortíðina? Ef svo er, hvernig gat Guð skapað alheim sem alltaf hefur verið til? Ef svo er ekki, hlýtur að hafa verið upphaf. En hvað átti sér stað á undan upphafinu? Ef Guð skapaði alheiminn hvað hafðist hann við áður en hann skapaði alheiminn?

Í eyrum marga í dag hljómar spurningin vafalaust kjánalega. En hún er það vitanlega ekki.

Svar Ágústínusar, sem engum virðist hafa komið til hugar áður, var sannarlega undravert:

Guð skapaði tímann með alheiminum!

Með öðrum orðum var enginn tími „á undan“ alheiminum. Tilurð alheimsins, sagði Ágústínus, fól jafnframt í sér upphaf sjálfs tímans.

Alheimurinn er líkur röð augnablika sem teygir sig tilbaka til upphafs síns. Guð er hins vegar utan og ofan við þá röð. Hann er ekki hluti af sjálfri röðinni. Hann er hin eilífa orsök á bak við röðina.

Í Játningum sínum skrifar Ágústínus:

„Þú ert hinn sami og þín ár fá engan enda. Þín ár fara ekki né koma. Ár vor fara og koma og skila sér þannig öll. Árin þín standa saman öll í einu, því þau standa kyrr og þau, sem koma, rýma ekki frá þeim, sem fyrir eru, því engin þeirra líða að lokum. Og öll verða þau vor, þegar öllum árum líkur. Árin þín eru einn dagur og dagur þinn er ekki einhver ótiltekinn, heldur „í dag“, því sá dagur þinn, sem nú er, víkur ekki fyrir deginum á morgun og ekki kom hann á eftir deginum í gær. Þinn dagur „í dag“ er eilífðin.“

Það er hætt við því að fólk í dag átti sig ekki til fulls á innsæi Ágústínusar, og geri jafnvel lítið úr hugsun hans í ljósi þeirrar þekkingar sem við búum yfir nú.

En í ljósi alls þess sem við vitum í dag verður íhugun Ágústínusar um eðli tímans þeim mun merkilegri og aðdáunarverðari, í raun svo að hún á sér vart hliðstæðu í sögu hugsunar.

Hér er nefnilega ekki bara um loftkennda heimspeki eða guðfræði að ræða af hálfu Ágústínusar heldur róttæka staðhæfingu um eðli hins efnislega veruleika, sem gekk gegn öllu því sem um hans daga gat talist viðtekið.

Þótt svar Ágústínusar átti sér guðfræðilegar og heimspekilegar rætur vitum við nú að hann hafði rétt fyrir sér.

Vísindaleg þekking dagsins í dag hefur leitt í ljós að tíminn er eiginleiki alheimsins, og varð til samhliða alheiminum.

Hið vísindalega svar gengur undir nafninu „Miklihvellur“. Samkvæmt því á alheimurinn sér upphaf. Samkvæmt kenningunni um „Miklihvell“ er alheimurinn ekki eilífur heldur varð hann til á tilgreindu augnabliki í fortíðinni. Með öðrum orðum er hugtakið Miklihvellur notað um þann atburð sem markaði upphaf tímans og alls rúms, efnis og orku. Samkvæmt kenningunni var alheimurinn alls ekki til fyrir „Miklihvell“.

Aðrar kenningar um eðli og tilurð alheimsins hafa vissulega komið fram þar sem reynt hefur verið að komast undan upphafi alheimsins. En þær hafa ekki staðist tímans tönn og vísindalega rýni.

Miklahvellskenningin hefur hins vegar verið svo ríkulega staðfest að í „dag trúa nánast allir því að alheimurinn hafi orðið til í Miklahvelli,“ svo vísað sé til orða hins þekkta eðlisfræðings Stephen Hawking.

Og það að alheimurinn eigi sér upphaf merkir að hann á sér orsök, eins og allt sem verður til.

Sú orsök er eðli málsins samkvæmt utan og ofan við alheiminn sjálfan því hún orsakaði alheiminn. Hún er handan tíma, rúms, efnis og orku, og því utan og ofan við hinn náttúrulega veruleika sem alheimurinn er, og er því í réttum skilningi þess orðs yfirnáttúruleg. Sem orsök tíma, rúms og efnis er hún jafnframt óbundin af tíma, rúmi og efni, og þar af leiðandi í einhverjum skilningi eilíf, rýmislaus og óefnisleg.

Hvað svo sem slík orsök er kölluð er síður en svo óviðeigandi að kalla hana Guð. Í raun minnir hún mjög á það sem flestir eiga við með orðinu „Guð“.

Ummæli breska eðlisfræðingsins Arthur Eddingtons koma hér til hugar: „Upphaf alheimsins felur í sér slíka erfiðleika að þeir eru beinlínis óyfirstíganlegir nema við séum tilbúin til að líta á það sem hreint og beint yfirnáttúrulegt.“

Undir það hefði Ágústínus tekið.

Það er merkilegt og umhugsunarvert að fimmtánhundruð árum áður en kenningin um Miklahvell tók á sig mynd leiddi guðfræðileg og heimspekileg íhugun Ágústínusar kirkjuföðurs um eðli tímans hann til sömu niðurstöðu og vísindamenn á borð við Einstein komust að á fyrri hluta 20. aldarinnar.

 

 

Flokkar: Ágústínus · Guð · Miklihvellur · Tíminn

Fimmtudagur 2.3.2017 - 09:58 - FB ummæli ()

Sannleikur, sannfæring og þröngsýni

Fyrir ekki löngu síðan fékk ég ákúrur fyrir að vera ákaflega þröngsýnn og dómharður maður.

Ástæðan, að mati viðmælanda míns (sem var guðleysingi), var sú að ég lít svo á að kristin trú er sönn.

Með því felldi ég ómaklegan og óréttlátan dóm yfir öllum og öllu sem ekki er kristið.

Ekki tel ég mig þó vera sérstaklega þekktan fyrir dómhörku eða þröngsýni, þótt ég segi sjálfur frá.

Hitt viðurkenni ég að ég hef, eins og allir aðrir, átt slæma daga þar sem ég hef gerst sekur um sleggjudóma.

En ég uni öllum því að hafa sína skoðanir og vera frjálst að sannfæringu sinni – enda þótt ég áskilji mér þann rétt að vera öðrum ósammála, þegar svo ber undir, og láta það jafnvel í ljós, með málefnalegum hætti þó og með virðingu að leiðarljósi.

En fólk getur vissulega verið þröngsýnt og dómhart í orði og verki.

Það getur komið illa fram, litið niður á aðra og meitt annað fólk vegna skoðana sinna.

Og sú hætta er alltaf fyrir hendi að trú og sannfæring leiði til óbilgirni og óþols í garð þeirra sem eru annarrar skoðunar, og verði jafnvel að hatri sem snýst upp í ofsóknir og ofbeldi.

Við eigum því miður alltof mörg og sorgleg dæmi þess í sögunni.

En það eitt að búa yfir sannfæringu, sem gengur gegn sannfæringu annarra, og tala jafnvel fyrir eigin sannfæringu, eða gegn sannfæringu annarra, verður sem slíkt ekki lagt að jöfnu við þröngsýni – hversu mjög sem tíðarandinn reynir að sannfæra okkur um annað.

Þótt sannleikshugtakið sé víða hornreka í dag og njóti lítils sannmælis breytir það ekki því að eðli sínu samkvæmt er sannleikurinn útilokandi.

Því ef eitthvað er raunverulega satt, ef það lýsir og fellur að veruleikanum eins og hann er, þá er allt það sem gengur gegn því, eða er ekki í samræmi við það, einfaldlega ósatt.

Ef tveir plús tveir eru fjórir, þá eru öll svör önnur en fjórir einfaldlega röng svör og ósönn. Vissulega eru til svör sem nálgast það að vera hið rétta. En engu að síður er bara til eitt svar sem er hið rétta.

Það er eðli sannleikans.

Og í þeim skilningi er sannleikurinn vissulega þröngur.

En það gerir ekki sannleikann þröngsýnan í hefðbundnum skilningi þess orðs.

Sannleikurinn er einfaldlega bara sannleikur.

Og það eitt og sér að halda fram sannleikanum, eða því sem maður telur vera satt, gerir mann ekki sjálfkrafa þröngsýnan.

En ef það er raunverulega þröngsýni og dómharka fólgin í því að telja kristna trú sanna, eins og vimælandi minn staðfastlega hélt fram, þá hlýtur það einnig að eiga við þegar hinu gagnstæða er haldið fram, þ.e.a.s. að kristin trú sé ekki sönn.

Það felur því ekki í sér meiri þröngsýni, ef maður vill leggja málið fram með þeim hætti, að staðhæfa að ein trúarbrögð séu sönn, heldur en að staðhæfa að þín skoðun og skilningur (t.d. viðmælanda míns) á öllum trúarbrögðum sé réttur og sannur.

Burtséð frá því er raunin sú að trúarbrögð eru ekki öll hin sömu.

Öll trúarbrögð benda ekki til Guðs. Öll trúarbrögð segja ekki að öll trúarbrögð séu hin sömu eða jafngild. Og þau geta ekki öll verið sönn því þau innihalda mótsagnakenndar staðhæfingar og fela í sér mótsagnakenndan skilning á lífinu og tilverunni.

Í kjarna allra trúarbragða eða lífsskoðana (þar á meðal guðleysis) er fólgin skuldbinding sem ekki verður hvikað frá, skuldbinding gagnvart tiltekinni skilgreiningu á því hver Guð er, og með hliðsjón af því, hvert eðli og tilgangur lífsins er.

En þegar um er að ræða hverju kristið fólk trúir eða trúir ekki, eins og ég nefndi við viðmælanda minn, þá komst C.S. Lewis ágætlega að orði að mínu mati.

„Kristið fólk,“ sagði Lewis, „þarf ekki að líta svo á að öll önnur trúarbrögð séu einfaldlega röng frá upphafi til enda. En ef þú ert guðleysingi verður þú að líta svo á að öll trúarbrögð heimsins séu í grundvallaratriðum ein stór mistök. Ef þú ert kristinn þá ertu frjáls að því að líta svo á að öll þessi trúarbrögð, jafnvel hin skrýtnustu, geymi að minnsta kosti einhvern vott af sannleika. Þegar ég var guðleysingi varð ég að reyna að sannfæra sjálfan mig um að stærsti hluti mannkynsins hefði alltaf haft á röngu að standa varðandi þá spurningu sem skipti hann mestu máli. Þegar ég gerðist kristinn gat ég leyft mér öllu frjálslyndari skoðun. En það að vera kristinnar trúar felur samt vitanlega í sér að líta svo á, að þar sem skilur á milli kristinnar trúar og annarra trúarbragða, þá hafi kristin trú á réttu að standa. Rétt eins og í samlagningu, þar sem aðeins eitt svar er í boði og öll önnur svör eru röng, enda þótt sum hinna röngu svara eru nærri því að vera rétt en önnur.“

Ekki þótti viðmælanda mínum þó mikið vit í þessu.

Flokkar: C.S. Lewis · Sannleikur · Trúarbrögð

Fimmtudagur 9.2.2017 - 09:58 - FB ummæli ()

„Krónólógískt snobb“

Sem kunnugt er var C.S. Lewis guðleysingi fram að þrítugu.

Eftir að hafa vegið og metið kristna trú gaumgæfilega, ekki síst í ljósi skynemi og röklegrar hugunar, gerðist hann kristinn að nýju – og varð að lokum einn áhrifamesti boðandi hennar og talsmaður.

Ein af þeim fyrirstöðum sem C.S. Lewis rak sig á í sambandi við kristna trú var það sem hann síðar kallaði „krónólógískt snobb“.

Með því átti hann við gagnrýnilaust samsinni á stefnum og straumum samtíðarinnar og þá ályktun að allt sem komið er til ára sinna hljóti að vera ógilt og úrelt.

Í því ljósi spurði Lewis sig hvað kristin trú hefði að segja í dag.

Er hún eitthvað annað en arfur liðinnar tíða, úr sér genginn, gamaldags og úreltur?

Margir hugsa sem svo og ganga að því sem gefnu að þau viðhorf sem fyrirferðamest eru á hverjum tíma hljóti þar af leiðandi að vera sönn og rétt.

Lewis átti mörg samtöl við góðvin sinn Owen Barfield um trúarglímu sína.

Barfield opnaði augu Lewis fyrir því að spurningar hans vöktu upp aðrar spurningar sem yrði að svara áður dregin væri ályktun um kristna trú eða hvaða „forna“ hugsun sem var.

Nauðsynlegt væri að spyrja sig:

Hvers vegna leið viðkomandi hugsun undir lok?

Var hún einhvern tíma hrakin?

Ef svo er, af hverjum, og á hversu sannfærandi hátt?

Gæti verið að samtími okkar sjái hlutina í röngu ljósi?

Erum við alvitur?

Sumir telja til lítils að leita í speki og visku fyrri alda. Slíkt komi í veg fyrir framþróun og sé líkast því að snúa klukkunni við.

Í því sambandi segir Lewis:

„Varðandi það að snúa klukkunni við!

Mundir þú halda að ég væri að grínast ef ég segði að þú getur snúið klukku við; og líka, gangi hún vitlaust, að þá sé oft skynsamlegt að gera einmitt það?

En ég vil frekar sleppa þessari hugmynd um klukku.

Við viljum öll framþróun!

Og framþróun þýðir að þokast nær þeim stað sem þú stefnir á.

Ef þú tókst ranga beygju á leiðinni hjálpar ekki að fara áfram. Þú þokast ekkert nær fyrir vikið.

Ef þú ert á vitlausum vegi er framþróun fólgin í því að snúa við og koma þér aftur hinn á rétta veg.

Í öllu falli er sá maður sem fyrstur snýr við sá sem mest er í mun að komast áfram.

Við sjáum þetta þegar við reiknum.

Því fyrr sem ég viðurkenni að ég byrjaði vitlaust á reiknisdæmi og byrja að reikna upp á nýtt því fljótari er ég að ljúka við dæmið.

Það er engin framþróun fólgin í því að vera þrjóskur og neita að viðurkenna eigin mistök.

Og ég held að þegar þú horfir á heiminn eins og hann er verður nokkuð augljóst að mannkynið hefur gert býsna stór mistök.

Við erum á vitlausum vegi.

Og ef það er svo verðum við að snúa við.

Að snúa við er fljótfarnasta leiðin áfram.“

Svo skrifaði Lewis í bók sinni Mere Christianity.

Við gleymum því allt of auðveldlega að fátt nýtt er undir sólinni.

Sérhverri kynslóð er kennt af fyrri kynslóðum.

Viðhorf dagsins í dag, þau sem þykja nútímalegust, eru í raun arfur fyrri tíðar. Viðhorf og skoðanir ganga frá einni kynslóð til annarrar.

„Krónólógískt snobb“ hefur haft mikil áhrif á vestræna hugsun og menntun þar sem litið er niður á gildi fyrri tíma og allt sem hefðbundið getur talist.

En það út af fyrir sig gerir ekki eitt rétt og annað rangt.

Sannleiksgildi trúar, hugsunar, viðhorfa, hugmynda, veltur ekki á því hvenær hún kom fyrst fram.

Ef þú hefur sannleikann undir höndum þá skiptir engu máli hve gamall hann er.

Hvort sem sannindi eru tvöþúsund ára gömul eða tveggja ára gömul eru þau eftir sem áður sannindi.

Flokkar: C.S. Lewis · Þekking

Eyjan Media ehf. - Kringlunni 4-12, Reykjavík - eyjan(hjá)eyjan.is