Ég kynntist eitt sinn ágætum eldri systrum sem voru einkar nánar og stóðu fallega saman í lífinu. Önnur var í hjónabandi og átti sex börn og stýrði sínu heimili með myndarbrag, hin var alla tíð ógift og barnlaus og vann lengstum í Kassagerðinni harðdugleg og vellátin af öllum. Ástvinir þeirra hafa gaman af að rifja upp þá minningu nú eftir að báðar eru fallnar frá að iðulega heyrðust þær segja hvor um aðra þegar hin heyrði ekki til: „Hún systir mín! – hún er gjörsamlega óslitin manneskja.”

Báðar voru þessar systur hvor á sinn máta öndvegis konur sem stóðu vel að sínu þótt viðfangsefni þeirra væru ólík, og jafnvel þótt þær hefðu e.t.v. ekki fulla innsýn í líf hvor annarar voru þær góðar systur.

Það býr í okkur öllum sterk tilhneiging til þess að hafa okkar eigið líf og aðstæður í meiri forgrunni en líf annarra. Okkar lífsbarátta, okkar áhyggjur, okkar sigrar og áföll eru einhvern veginn það sem næst okkur stendur og við sjáum það bara skýrar en aðstæður annars fólks þótt við vitum ósköp vel að veruleiki hvers um sig er ekki meiri veruleiki en annara líf.
Orð Jesú í guðspjalli þjóðhátíðardagsins hvetja okkur til þess að gera ráð fyrir þessari innbyggðu misvísun. Það býr húmorísk þekking á manneðlinu í orðum Jesú er hann segir: Allt sem þið viljið að aðrir menn geri ykkur, það skuluð þið og þeim gera. (Matt 7.7-12)
 Gullna reglan, eins og þessi orð jafnan eru nefnd, er svo gullin og góð sem raun ber vitni af því að hún ber með sér að það er í alvöru verið að fatta hvernig fólk hugsar. Við erum öll egóistar og ef við viðurkennum það ekki fyrir sjálfum okkur erum við í sífelldum vandræðum.

Systurnar góðu voru sannar systur og reyndust hvor annarri mikils virði á lífsgöngunni og það er ekki eins og líf þeirra hafi einkennst af einhverri sjálflægni, örðu nær. En það breytti ekki því að í augum beggja var hin gjörsamlega óslitin manneskja og ólíku saman að jafna hvað hvor um sig hafði á sig mátt leggja í lífinu. Síðan höfðu ástvinir þeirra bara nægan húmor fyrir lífinu og stórfjölskyldan elskað þær og naut þeirra og gat unnt þeim þess að vera manneskjur með sína innbyggðu misvísun eins og allt annað fólk.

Og nú er þjóðhátíðardagurinn, dagurinn þegar okkar þrasgjarna þjóð minnist stofnunar lýðveldisins 1944. Haldið þið í alvöru að til séu meiri þrasarar en við Íslendingar? Um hvað er ekki þrasað? Yfir hverju er ekki býsnast? Samt erum við góð þjóð, gott fólk í yndislegu landi og gætum aldrei hugsað okkur annað en þetta land með sínu dýðrlega vori, leysingum og mófuglasöng. Við elskum sögurnar okkar, ljóðin okkar, fjöllin okkar. Hvaða Íslendingur myndi hafa málverk í stofu sinni með útlensku fjalli? Ef þú kemur inn í stofu hjá fólki og við blasir norskur fjörður eða þýskur bóndabær þá kallar það á skýringar. Við viljum íslensk fjöll á okkar veggi. Þau veita okkur öryggi og vekja með okkur stolt á allt annan máta en nokkuð annað myndefni. Og svo má ganga út frá því sem vísu að fjallið er umdeilt. Hver á fjallið fyrir það fyrsta? Hver á afréttinn? Hvar liggja hreppamörkin? Hversu hátt er fjallið í rauninni? Og hver kleif það fyrst þarna að norðanverðu? Er nafnið sem fest hefur við það hið rétta nafn eða heitir fjallið í raun því nafni sem alltaf var notað í byggðunum austanvert eins og ótal heimildir greina en menn hafa bara ekki viljað viðurkenna!? – Sitt sýnist hverjum en samt eru allir sammála um það að hér er mikið fjall og hið merkasta kennileiti í Íslenskri náttúru og hvað sem öllu eignarhaldi, nýtingu og hreppamörkum, mælingum eða örnefnum líður þá er fjallið skuldlaust allra fjall.

Það er þetta sem gerir okkur að þjóð. Við eigum fjallið öll þótt það einmitt aðskilji okkur og við sem búum hérna megin séum síst að skilja hvað þau meina þarna hinu megin. En svo þykir okkur undur vænt um þau þarna fyrir handan ekki síst þegar á bjátar, enda löng hefð fyrir því að menn leggi niður allt þras og þrætur þegar í nauðirnar rekur og hvað þá ef menn rekast sveitunga í útlöndum. Fólk sem vart kinkar kolli í Kringlunni faðmast ef það hittist á götuhorni í stórborg eða rangalar óvart inn á sama spánarbarinn. Við erum góð þjóð, gott fólk í góðu landi og innst inni vitum við það því að veggirnir í stofum okkar tala einum rómi og minna okkur á að fjallið er eitt þótt byggðirnar séu margar og viðhorfin misvísandi.

Því er okkur hollt að staðnæmast við gullnu regluna sem er svo ísmeygilega fyndin í hógværð sinni og minnir okkur á hina fyrirframgefnu misvísun mannshjartans sem alltaf tekur sinn pól í fjallinu og getur ekki að því gert. Hvernig vil ég að þau fyrir handan komi fram við mig? E.t.v. líður þeim bara eins og mér. Og e.t.v. slær hjarta þeirra eins og mitt og von þeirra er vísast bundin sömu þrám um hamingju og farsæld?

Þess vegna skulum við vanda okkur við það að vera lýðveldi. Við skulum heyra og ígrunda aðstæður í öllum byggðum og um fram allt gæta þess að komandi kynslóðir eigi fjallið og gæði þess ósködduð þegar við erum farin en þau komin.

Amen.

Prédikun dagsins:
Nú er vetur að baki hér sunnan heiða og brátt munu fannir þána nyrðra og lömbin sem nú eru borin í vetrarríki munu innan furðu skamms skoppa um grösuga bala. Þetta mun allt fara vel á endanum því vorsólin er máttug og lífsaflið er svo ósvikið. En við bíðum átekta öll því á meðan bæir og tún í Fljótum, Fnjóskadal og víðar eru enn í klakaböndum er eitthvað í þjóðarsálinni sem ekki tekur við vorinu. Við bíðum með bændum og búaliði því vorinu heilsum við saman sem þjóð og hugur okkar er ekkert síður í útihúsum norður í Skagafirði en í Alþingishúsinu í Reykjavík. Og e.t.v. er hann þar enn fremur því nýborin lömbin sem þrýsta sér upp að mæðrum sínum bíðandi í stíunni og þekkja ekki enn dögg í grænu grasi, hlýja sól, mófuglakvak og ferskan blæ eru meiri veruleiki en nokkur stjórnarmyndun. Lömbin í landinu eru mátugri þáttur í alheimi heldur en ríkisstjórn þess því sauðkindin var hér á undan okkur og þegar allar raddir stjórnmálamanna verða þagnaðar mun enn vera jarmað á jörðinni.

Textar dagsins fjalla um vonina. Um traustið á lífinu og góðum Guði.
„Í þessari von erum við hólpin.” Segir postulinn í Rómverjabréfinu og bætir við: „Von, sem menn sjá fram komna, er ekki von. Hver vonar það sem hann sér? En ef við vonum það sem við sjáum ekki bíðum við þess með þolinmæði.” (Róm 8. 24-25) Þessi orð standa í 8. kafla Rómverjabréfsins sem ég vil fullyrða að sé einn sá merkasti í skrifum Páls því þar kemur fram frumleg og mögnuð sýn á samhengi manns og náttúru og það er svo merkilegt að vonin sem um er rætt er ekki síður von náttúrunnar en mannsins. „Því að sköpunin vonar og þráir að Guðs börn verði opinber” segir Páll nokkru framar. (v. 19)
- Hefur þú einhvern tímann leyft þér að hugsa þá hugsun að náttúran eigi sér sjálfstæða tilveru og tilverurétt? Við erum svo vön því að líta á runnann í garðinum okkar, skepnur í túni og fugla á flugi frá sjónarhóli okkar þarfa. Runnar þykja gagnlegir á lóðamörkum, skepnur gefa af sér veisluföng og meðvitað eða ómeðvitað skiptum við öllu sem dafnar og vex í tvo flokka: nýtanlegt og ónýtanlegt. Ekki satt? Þetta viðhorf er alltént rótgróðið í mér frá því ég var vinnumaður í sveit í Flóa og Holtum og síðar sláturhússtarfsmaður á Hellu á Rangárvöllum. Þá lærði ég að taka í nefið og við slátruðum þúsund lömbum á dag. Sumt var nýtt, öðru fargað.

„Ég hef augu mín til fjallanna. Hvaðan kemur mér hjálp?” spyr skáldið í lexíu dagsins og áfram er verið að tala um náttúruna. „Ég hef augu mín til fjallanna. Hvaðan kemur mér hjálp?” Er ekki eitthvað sem rímar í vitund þinni þegar þessi þrjúþúsund ára orð eru lesin? Það er eitthvað þarna sem við vitum innst inni. Hver skyni gædd sál veit að það býr von í fjöllum og allri náttúru. Hún blasir við í hreiðurgerð starranna í garðinum okkar, í leik kettlingsins, í brumi trjánna. Þess vegna er t.d. ekki gefandi heldur bara forvitnilegt að horfa á dýr í búrum. Það er einhver mótsögn fólgin í dýrabúrum og það finna það allir. Náttúran er full af von sem þrífst ekki í búri. „Við vitum að sköpunin stynur líka og hefur fæðingarhríðir allt til þessa.” Skrifar Páll í kaflanum sem ég vitnaði í áðan. „Við vitum að sköpunin stynur líka og hefur fæðingarhríðir.”

Fæðingarhríðir. Afastelpan mín varð fjögurra ára í gær og ég man enn þegar við ókum endalausar ferðir niður Laugarveginn og átum ís á meðan tengdadóttir mín var að fæða og þá hraut yfir varir mínar þessi setning: Fæðingar eru fáránlegar. Ég er með fóbíu fyrir fæðingarhríðum og bara skil ekki að þetta skuli þurfa að vera svona. Ég get ekki hugsað mér að dóttir mín þurfi að ganga í gegnum þetta, eins og mig langar mikið til þess að eignast fleiri afabörn. Engin þjáning felur þó í sér meiri von en fæðingarhríðir. Það er þrátt fyrir allt von, sigrandi von, fólgin í fæðingarhríðum, þótt manni þyki fyrirkomulagið út í hött.

„Við vitum að sköpunin stynur líka og hefur fæðingarhríðir allt til þessa.” Sauðféð norður í Fljótum stynur núna og þjáist ásamt bændum og búaliði og okkur öllum og bíður þess að losna út í vorið. Og það kemur ekki vor með þjóðinni fyrr en líka þessi lömb njóta blíðunnar.

En líkingamál ritningarinnar fer dýpra og horfir lengra en til komandi vors. Í andanum horfum við út fyrir þennan heim, út fyrir tímann og rúmið til þess sem elíft er. Og postulinn sprengir alla hugsanafjötra er hann fullyrðir að náttúran öll, já, gjörvöll sköpunin bíði og vænti þess að vera leyst úr ánauð tímans og hvefulleikans. „Því sköpunin vonar og þráir að Guðs börn verði opinber. Sköpunin er hneppt í ánauð hverfulleikans, ekki sjálfviljug heldur að vilja hans sem bauð svo, í þeirri von að sjálf sköpunin verði leyst úr ánauð sinni undir hverfulleikanum og fái frelsið í dýrðinni með börnum Guðs.” (v. 19 – 21)

Heyrir þú þá róttæku náttúrusýn sem hér er boðuð? Heyrir þú mófuglakvakið og fossaniðinn í þessum orðum? Sköpunin bíður þess að verða leyst úr ánauð sinni undir hverfulleikanum. Finnur þú ilminn af moldinni og þanginu og fugladritinu, gargið í bjarginu og þytinn í krónum trjánna? Náttúran vonar eftir frelsi og dýrð. Það er traðk hjarða í þessum orðum er þær taka á rás og sérðu dýrðina í djúpi hafsins? Allt lifir það í von, boðar von – en þó með þeim formerkjum að von sína á það undir manninum. Missi maðurinn marks mun allt missa marks. „Við vitum að öll sköpunin stynur líka og hefur fæðingarhríðir allt til þessa. Og ekki það eitt, heldur stynjum við sem eigum frumróða andans einnig með sjálfum okkur meðan við bíðum þeirrar stöðu Guðs barna sem í vændum er með endurlausn líkama okkar. Í þessari von erum við hólpin.” (v. 22-24)

Hér sjáum við ástæðu þess að kristin kirkja í heiminum hlýtur að láta umhverfismál sig miklu varða. Trúin veit að maður og náttúra eru á samleið. Örlög mannsins eru örlög náttúrunnar og bregðist maðurinn sjálfum sér bregst hann náttúrunni svo allt líf á jörðu missir marks. Von manns og náttúru er ein og hin sama. Við finnum þetta innra með okkur þegar við horfum til fjalla, við samlíðum ósjálfrátt með norðlensku sauðfé, sjáum vonina birtast í brumi vorsins og vitum að örlög okkar eru samofin öllu sem andar.

Þess vegna skiptir pólitík máli, ekki síst mannréttinda- og umhverfispólitík. Vegna trúarinnar á Jesú er hugur okkar jafnt inni í kindakofanum sem í Alþingishúsinu. Frá sjónarhóli kristinnar trúar er ekki sama hvernig við umgöngumst lífið og landið. Það skiptir máli hvernig við högum þjóðlífi okkar.

Og nú er stjórnarmyndun.

Ef við leggjum eitt augnablik til hliðar hægri og vinstri, ef við horfum framhjá hagsmunaárekstrum þéttbýlis og dreifðra byggða og látum kyrrt liggja um allar aðildir að þjóðasamböndum þá er eitt stórt sameiginlegt pólitískt markmið sem e.t.v. má orða svo í nafni kristinnar trúar: Gerum ráð fyrir veruleikanum í heild sinni.

Við þurfum að leita leiða til að lifa í ljósi þess að veruleikinn er einn og við erum öll aðilar að honum, allar þjóðir, allt fólk, öll náttúra.

Þannig leggur trúin á Jesú okkur pólitískar skyldur á herðar. Yfirvöld eiga ekki að taka afstöðu í trúarefnum en trúin gerir pólitískar kröfur. Hún truflar og ónáðar valdið sem safnar sjálfu sér og leitast í sífellu við að dreifa valdi til fólks og náttúru svo að lífið eigi leik á borði í veröldinni.

Amen.

Textar: Sálm 121
, Róm 8.24-27
, Lúk 11.5-13


Prédikun dagsins:
Um daginn varð ég fyrir ágætri reynslu. Þetta var vikuna á meðan prestastefna stóð yfir. Það var kvöldmatartími og ég sat heima með mínu fólki og fleirum úr prestastétt og var að fara að nærast þegar síminn hringdi í brjóstvasanum. „Hvaða númer er þetta?!” spurði ég borðnauta mína því ég þóttist kannast við það. Þetta er einhver fjölmiðill sagði einhver og, jú, af gamalli reynslu þóttist ég þekkja að þetta væri eitthvað frá 365. Óðara tengdi ég saman tvo og tvo og gaf mér að nú væri vitaskuld verið að hringja í kallinn til þess að spyrja út í gang mála á prestastefnu. Í snarheitum samdi ég stutta ræðu, setti mig í stellingar og svaraði með ábyrgu röddinni: Bjarni. „Fyrirgefðu ónæðið” sagði ung rödd á línunni. „Þetta er hjá Stöð 2.” „Já” svaraði ég innvirðulega „Hvað get ég gert fyri þig?” „Sko, kortið þitt virðist verað lokað svo að greiðsla fyrir maímánuð hefur ekki farið í gegn.” – Ég veit ekki hvort unga stúlkan tók eftir því að þögnin varð óeðlilega lögn. En mér tókst vonandi að þakka henni fyrir upplýsingarnar og kveðja fallega áður en ég lokaði símanum og brosti fánalega framan í fólkið sem með mér sat við borðið. Mér leið hálfvitalega.

Við lifum á tímum þegar gríðarlega mörgum líður einmitt bjánalega. Það er einhvern veginn allt í svo lausu lofti. Enginn veit hvert á að stefna eða hvert stefnir í raun. Flest okkar voru í mestu vandræðum að gera upp hug okkar í nýafstöðnum kosningum. Allir eru ringlaðir og asnalegir eins og ég þegar ég hélt í hégóma mínum og góðum ásetningi að ég væri að fara að fræða alþjóð um stöðu mála á prestastefnu en var bara fræddur á því að kortið mitt væri stoppað.

Hugsum nú aðeins saman.

Við lifum á mjög merkilegum tíma í sögu veraldarinnar. Nútíminn er liðinn. Við er tekið tímabil síðnútímans, eftirnútímans.
Nútímamaðurinn var bjartsýnn og kokhraustur. Síðnútímamaðurinn efast um allt. Nútímamaðurinn trúði á sjálfan sig og treysti á framfarir. Síðnútímamaðurinn hefur horft upp á tvær heimsstyrjaldir. Og enda þótt fæst okkar hafi lifað styrjaldirnar þá sitja þær í samvitund okkar, sameiginleg undirliggjandi vitneskja um það að fólki sé ekki treystandi. Trúin á manninn er dauð.
Vísindin sem áttu að efla alla dáð hafa fætt af sér kjarnorku, stuðlað að hlýnun jarðar og búið í haginn fyrir alþjóðavæðingu með risastórum siðfirrtum samsteypum sem hundsa vistkerfi náttúrunnar, menningu þjóðfélaga og hagkerfi þeirra.

Í hjarta síðnútímamannsins er trúin dauð. Trúin á allar stórar sögur er horfin. Við trúum ekki lengur á neinar alsherjarlausnir. Það er búið að prófa allt og það hefur ekkert virkað. Marxisminn og kommúnisminn trúði á hina sögulegu nauðsyn og hinn óhjákvæmilega sigur öreiganna. Nasisminn trúði á hið hreina mannkyn og gott skipulag. Kapitalisminn treysti á hina huldu hönd. Yfir öllum þessum ‘ismum’ sveif svo efnishyggjan sem trúði því að ekkert væri til utan efnisheimsins og sú sannfæring sem kennd er við Pósitívisma að til væru áreiðanlegar niðurstöður í mælingum og unnt væri að nálgast málefni og rannsaka þau af fullkomnu vísindalegu hlutleysi. Í dag vitum við að hlutleysi er ekki í boði. Engin ein stór saga, hugmyndakerfi eða aðferð hefur reynst virka. Eftir stöndum við svikin og eigum fátt að halda í annað en efann. Og það síðasta af öllu sem síðnútímamaðurinn ætlar að hlusta á eru helgisögur. Trúarbrögðin og þar með kristindómurinn sem hugmyndakerfi er fallinn í hans vitund og hann langar ekki að vera með í stóru þunglamalegu kirkjunni með sína háu turna, upphöfnu ölturu og embætti preláta með krumpað tilfinninglíf í síðum skrautkuflum. Nei takk, ómögulega, segir síðnútímamaðurinn.

„Hér stöndum við trúlaus á tæpustu nöf” orti gamli Sigurbjörn Einarsson og lýsti stöðunni vel. Maður dagsins í dag getur ekki trúað!
Við trúum ekki á neina hugmyndafræði. Við reiðum okkur ekki á einhver tkerfi og stofnanir eru ekki þau traustu fyrirbæri sem við héldum.

Hvað er þá eftir?
Mig langar að benda á eitt.
Hefur þú ekki reynslu af því að hitta gamla félaga og vini, jafnvel eftir áratuga aðskilnað, já, einmitt eftir áratuga aðskilnað og uppgötva að einhver náungi sem var með þér í bekk eða á vinnustað er bara sami gamli góði einstaklingurinn þótt árin hafi liðið.

Fyrir nokkru hringdi einmitt hann Palli sem var með mér í Langholtsskóla og bað mig að skíra hjá sér barn. Við höfðum ekki hist frá því við kvöddum skólann á sínum tíma en samt alltaf vitað hver af öðrum og mér þóttin notalegt að heyra í honum og við ákváðum fund til undirbúa skírnina. Ég gleymi aldrei augnablikinu þegar við hittumst gömlu félagarnir því um leið og við sáum hver annan rákum við upp hálfgert óp. Hvorum þótti hinn hafa breyst heldur mikið og elst! En þegar við fórum að tala saman vorum við bara sömu strákarnir, sömu einstaklingarnir með sömu takta og sömu tilheigingar og áður. Það er eitthvað varðandi persónur fólks sem ekki breytist heldur virðist standa af sér núning tilverunanr. Er það ekki þess vegna sem alltaf er verið að halda „ríjúníon” út um allar trissur? Persónur eru stöðug fyrirbæri sem hægt er að ganga að vísum þótt ár og áratugir líði.

Stofnanir hrynja, hugmyndafræði bilar og kerfi riðlast en persónurnar sem við kynnumst á lífsleiðinni eru þarna á meðan þær draga andann.

Í þessu ljósi er magnað að hugleiða þá staðreynd að Guð Biblíunnar er persóna, eða öllu heldur persónur.
Í fyrsta kafla Gamla Testamenntisins sem tekið var saman um sex hundruð árum fyrir Krist í tilefni af því að heil þjóð hafði ratað í slíkar ógöngur að þorri allra kunnáttumanna hafði verið herleiddur til höfuðborgarinnar Babylon og allir innviðir samfélagsins höfðu verið þurkaðir út og helgidómar rændir, brotnir og brenndir er Guð kynntur til sögunnar. Já, tökum eftir því að í rauninni er Gamla Testamenntið hrein og klár hrunskýrsla; þar er á ferð rannsókn á atburðum sem leiddu til þess að eitt þjóðfélag leystist upp og verið er að leita skýringa á því hvers vegna slíkt gat gerst. Og sá Guð sem kynntur er til sögunnar er persónulegur Guð. Hann talar við sjálfan sig í fleirtölu og segir: “Við skulum gera manninn í okkar mynd.” Og þegar Guð skapar manninn í sinni mynd skapar hann ekki einn mann heldur tvo, karl og konu. M.ö.o. Guð sem er fleiri en ein persóna í nánu samfélagi skapar manninn sem fleiri en eina persónu í samfélagi.

Síðan hefst þessi langa saga þar sem í ljós kemur að Guð getur ekki á heilum sér tekið. Guð Biblíunnar veit oft ekki sitt rjúkandi ráð vegna þess að hann elskar fólkið í heiminum og er í sífellu að leita leiða til að kalla það til samfélags við sig og hvert við annað.

Er það ekki með þig eins og mig í þínu persónulega lífi, að stundum veistu ekkert hvað þú átt að gera – vegna þess að þú elskar? Þú elskar og einmitt þess vegna finnur þú til, hefur áhyggjur og veist hreint ekki hvað á til bragðs að taka. Áhyggjur af börnum, áhyggjur af ástarsambandi, áhyggjur af málefnum sem eru þér hjartfólgin…

Sú saga sem rakin er í löngu máli í gegnum allt Gamla Testamenntið og nær svo hámarki sínu í Nýja Testamenntinu er saga af tilraunum Guðs til þess að ná tengslum við fólk og finna lausnir vegna þess að hann elskar.

Fyrsta merkið um ástina birtist í þeirri dásamlegu senu þegar Guð gefur Adam og Evu skinnkirtla um leið og hann rekur þau út úr aldingarðinu Eden. Hann gefur þeim skinnkirtla svo að þeim sé ekki kalt á veginum út í óvissuna.

Fyrsta stóra tilraunin sem Guð Gamla Tesamenntisins gerir í því augnamiði að yfirvinna ranglætið og sundrungina í heiminum er fólgin í Nóaflóðinu. Hann velur eina fjölskyldu, Nóa og hans fólk, og smalar fulltrúum allra dýrategunda inn í örkina með þeim og drekkir svo restinni í einu alsherjar flóði í örvæntingarfullri tilraun til að útrýma hinu illa með illu. En þegar sögunni lýkur iðrast Guð þess sem hann gerði og setur regnbogann á himininn sem tákn þess að svona ætli hann aldrei aftur að gera. Ranglæti verður ekki útrýmt með ranglæti. Enda kemur á daginn að Nói og hans fólk eru ekkert betri en aðrar fjölskyldur. Glöggt má t.d. sjá af sögunni að Nói er veikur alkahólisti því dag einn liggur hann brennivínsdauður úti fyrir tjaldi sínu og er í þokkabót kviknakinn og verður sér og öllum til skammar.

Nú, nú.
Næsta tilraun, fyrst ekki reynist unnt að útrýma illu með illu, er í því fólgin að rækta fram réttlætið í gegnum fjölskyldutengsl. Guð velur Abraham og Söru og kallar þau til að vera forfaðir og formóðir Guðs þjóðar. Sú saga endar illa, enda kemur strax í ljós að Abraham hefur alvarlega persónubresti er hann setur konu sína í alvarlega hættu innan um ókunnuga menn þar sem hann þorir ekki að kannast við að vera eiginmaður hennar heldur lætur í veðri vaka að hann sér bróðir hennar og setur þannig konu sína í hættu á að verða fyrir nauðgun. Abraham er kjarklítill maður. Saga þessarar fjölskyldu er síðan rakin og þar má segja að birtist bæði allt það fegursta og allt hið versta sem einkennir okkur manneskjur og hún endar á hinni frægu einelstissögu um Jósef langafabarn Abrahams og bræður hans.

Æ, æ.

En Guð er persónulegur elskandi guð og gefst ekki upp. Þriðja tilraunin, fyrst hvorki reyndist unnt að eyða illu með illu né heldur að rækta það fram í gegnum fjölskyldutengsl, er í því fólgin að setja reglur og gera sáttmála um að hlýða þeim. Afkomendur Abrahams og Söru eru orðnir að þjóð sem orðin er að þrælum hjá Faraó í Egyptalandi og það horfir illa fyrir þessu fólki. Þá kallar Guð Móse til að leiða þjóðina út úr þrælahúsinu. Vissir þú að Móse var morðingi? Guð kallaði morðingjann Móse til að vera verkfæri sitt. Í framhaldinu koma svo reglurnar góðu, boðorðin tíu og allt hitt lögmálið sem fylgdi. En í ljós kemur í gegnum allskyns atburði, átök og breytingar að reglur eru ekki nóg. Það virðist enginn geta fylgt boðorðunum tíu og vandi sundrungarinnar – orðið synd skrifað með „y” því hugtakið er komið af orðinu sundrung – vandi sundrungarinnar eða syndarinnar verður ekki leystur relgum. Ekki frekar en hann varð leystur með því að drekkja öllu heila klabbinu í Nóaflóðinu eða með því að rækta fram heilaga fjölskyldu með Abraham og Söru.
Ekkert virkar.

Loks gerist það að Guð kemur sjálfur í persónu.

Sagan af Jesú er saga um Guð í persónu. Guð sem fæðist grátandi í hendur ungra foreldra sem ofan í kaupið eru í ótryggu ástarsambandi og faðernið er ekki á hreinu og þau eru á flækingi undir gírugu pólitísku valdi síns samtíma vegna einhverra fáránlegra ákvarðana um skattlagningu sem teknar hafa verið einhversstaðar hátt uppi í kerfinu af fólki sem aldrei þarf sjálft að taka afleiðingum ákvarðana sinna.
Þarna fæðist Guð. Hann fæðist við aðstæður þar sem allt hefur brugðist. Hann fæðist vegna þess að ekkert hefur virkað. Engin aðgerð eða aðferð, ekkert regluverk, engin hugmyndafræði hefur virkað. Hann fæðist vegna þess að það er ekki hægt að trúa í heiminum og það er engu að treysta.
Og þessi Guð, eða guðssonur, eða mannssonur eða hvað við kjósum að kalla hann lýkur jarðvist sinni í þeirri ömurlegustu stellingu sem hægt er að upphugsa, hangandi negldur upp á tré. Og hróp hans bergmálar enn í eyrum veraldarinnar: „Guð minn, Guð minn, hví hefur þú yfirgefið mig?!”

Var einhver að tala um eftirnútíma?

Var einhver að ræða efa?

Getur verið að þegar allir kirkjuturnar eru molnaðir, hverskyns klerkakerfi dauð og allir pólitískir ismar eru orðnir að endanlegum fornleifum – að þá lifi reynslan af hinum persónulega Guði sem elskar?

Getur verið að ástin sigri og að hún sé einmitt eilíf eftir allt og allt?

„Þetta er mitt boðorð, að þér elskið hvert annað eins og ég hef elskað ykkur.” Segir Jesús við vini sína í guðpjalli dagsins. „Enginn á meiri kærleik en þann að leggja líf sitt í sölurnar fyrir vini sína. Þið eruð vinir mínir ef þið gerið það sem ég býð ykkur. Ég kalla ykkur ekki framar þjóna því þjónninn veit ekki hvað húsbóndi hans gerir. En ég kalla ykkur vini því ég hef kunngjört ykkur allt sem ég heyrði af föður mínum. Þið hafið ekki útvalið mig heldur hef ég útvalið ykkur. Ég hef ákvarðað ykkur til að fara og bera ávöxt, ávöxt sem varir svo að faðirinn veiti ykkur sérhvað það sem þið biðjið hann um í mínu nafni. Þetta býð ég ykkur, að þið elskið hvert annað. (Jóh 15.12-17)

Amen.

Þann fyrsta mars sl. komu saman fulltrúar allra starfandi þingflokka á opnum borgarafundi í Þjóðminjasafninu til þess að hlýða á kynningu á nýrri skýrslu um fátækt og farsæld á Íslandi og gefa viðbrögð við efni hennar. Skýrslan er birt á vegum Hjálparstarfs kirkjunnar og Rauða Krossins í Reykjavík en er ávöxtur af samstarfi breiðs hóps embættismanna hins opinbera, fulltrúa líknarsamtaka og hagsmunahópa auk félagsráðgjafa sveitarfélaga og fræðimanna á sviði félagsráðgjafar og siðfræði.

Það merkilega gerðist á þessum fundi að allir virtust sammála um þau megin atriði sem lögð voru fram. Samkomulag var á fundinum um þá megin staðhæfingu að langvarandi fátækt sé mannskemmandi og að hún birtist í skertri heilsu, félagslegri einangrun og vonleysi og ræni fólk reisn sinni og hamingju.

Hópurinn bendir á fjögur hugmyndafræðileg atriði og þrjá aðgerðarþætti sem þverpólitískur einhugur virðist um að sjá sem leiðir að því markmiði að útrýma langvarandi fátækt í landi okkar.

Fyrsta hugmyndafræðilega atriðið er það að við þurfum að kannast við sameiginlega ábyrgð okkar á fátæktarvandanum í stað þess að burtskýra fátækt ýmist sem aumingjaskap hinna fátæku eða sem afleiðingu af götóttu velferðarkerfi.
Fátækt er ekki annað hvort eymd eða kerfisgalli. Hún á rætur í menningu okkar og engar kerfisbreytingar vega þyngra en menningin í landinu.

Annað hugmyndafræðilega atriðið er tillaga í þá veru að í stað þess viðtekna viðhorfs að fátækt sé eins konar náttúrulögmál og það hljóti alltaf að vera til fátækt fólk þá skyldum við opna augun fyrir þeirri staðreynd að hver persóna er uppspretta gæða og allt fólk á erindi við umhverfi sitt. Fátækt er ekki náttúrulögmál heldur skortur á flæði. Því leggjum við til að við iðkum mannréttindi í stað þeirrar nauðhyggju að fátækt sé náttúrulögmál.

Þriðja hugmyndafræðilega atriðið varðar upphrópana-mennskuna og þá misskildu aumingjagæsku sem umvafið hefur málaflokkinn of lengi. Forsenda viðunandi velferðar er forræði á eigin tilveru og vitneskjan um það að hafa um líf sitt að segja. Í stað þess að aumka hina fátæku þarf samfélagið að efla þau að völdum í eigin lífi.
Í vinnu okkar höfum við stuðst við þekkta og býsna notadrjúga skilgreiningu á viðunandi velferð sem er svona: „Viðunandi velferð er að hafa tök á því að eiga líf sem maður sér ástæðu til að meta gott.” Um þessa skilgreiningu má margt segja. Hún felur m.a. í sér þá nálgun að virða forræði persónunnar og umboð hennar fyrir eigin lífi. Við tökum undir það og vísum til þekktra hugmynda um valdeflingu í því sambandi. Valdefling birtist í því að fólk hafi sjálft um líf sitt að segja og séu virkir gerendur í eigin lífi. Líka fátækt fólk.

Fjórða hugmyndafræðilega atriðið felur í sér hin þrjú. Þar er gengið út frá hinni deildu ábyrgð, mannréttindi eru viðurkennd og valdeflandi nálgun viðhöfð um leið og við segjum: Veðjum á félagsauð og þátttökumenningu í stað ölmusumenningar. Stundum þarf að efna til safnana eða ganga í sjóði og gefa fólki einfaldlega það sem það skortir. Langavarndi og skemmandi fátækt verður þó ekki leyst með þeim hætti því að fátæktin á rætur í menningu okkar fremur en fjárskorti. Ölmusugjafir einar leysa ekki fátæktarvandann. Raunverulegir möguleikar fólks til þess að eiga líf sem það sjálft telur sig hafa ástæðu til að meta gott ráðast af mörgum þáttum. Vissulega skiptir kaupmáttur miklu og þegar tekjur fara niður fyrir grunnframfærslu rýrast þeir snarlega. En raunverulegir möguleikar fólks til þess að skapa sér líf sem það sjálft metur gott byggja líka á félagslegum tækifærum s.s. menntun, félagsstöðu, atvinnuþátttöku og aðgengi að kerfum samfélagsins. Félagsauður er líka stór áhrifaþáttur í allri velferð. Félagsauður birtist í því þegar samskipti ganga vel í þjóðfélaginu vegna þess að fólk telur sig hafa ástæðu til þess að búast við góðu af náunga sínum og hann er forsenda þess að fólk hafi áhuga á samfélagsþátttöku.

Fyrsti aðgerðarþátturinn af þremur sem hópurinn leggur til í skýrslunni lýtur að nauðsyn þess að þróa þátttökumenningu í landinu. Við þurfum að finna leiðir til að virkja félagsauðinn og þróa þátttökumenningu í landi okkar með mun markvissari hætti en hingað til hefur verið. Það mætti m.a. gera með því að meta færni í stað örorku og gera samkomulag um skilgreind grunnframfærsluviðmið sem kallist á við skilgreind þátttökuviðmið í samfélaginu. Fleiri tillögur í þessum efnum má sjá í skýrlunni.

Annar aðgerðarþátturinn að því marki að útrýma langvarandi fátækt í samfélagi okkar varðar flækjustig velferðarkerfisins sem veldur því að kerfið vinnur gegn markmiðum sínum og notendur fara á mis við gæði þess. M.a var á fundinum vel tekið í hugmyndir um svo nefndan velferðarreikni og tillögur um samræmingu á þeim mörgu kerfum sem skapa velferðarkerfi landsins en hafa tilhneigingu til þess að skarast.

Þriðji og síðasti aðgerðarþátturinn varðar þær fátæktargildrur sem við blasa og þá staðreynd að sitthvað má gera strax. Enginn hefur andmælt staðhæfingu hópsins sem hljóðar svo: Þekktar fátæktargildrur megi aftengja. Er þar af mörgu að taka en hópurinn bendir einkum á heilbrigðismál barna, málefni ungmenna sem lifa við óvirkni og stöðu barna af erlendum uppruna.

Við vitum öll að langvarandi fátækt skemmir fólk og það er augljóst þjóðþrifamál að útrýma henni. Skýrslan eru niðurstaða af löngu, skipulögðu og lýðræðislegu samtali þar sem ótal raddir hafa heyrst, líka raddir fátækra. Við vörpum fram þeirri áskorun til landsmanna að skoða skýrsluna þar sem hún liggur á heimasíðum Rauðakrossins í Reykjavík og Hjálparstarfs Kirkjunnar eins má nálgast hana beint á skrifstofum samtakanna. Hið mikilvægasta er þó það að við séum virk í umræðu í okkar eigin umhverfi og nýtum tækifærin til þess í aðdraganda kosninganna. Fátækt er ekki einkamál.

Höfundar:
Birna Sigurðardóttir félagsráðgjafi, Velferðarsviði Reykjavíkurborgar
Bjarni Karlsson sóknarprestur í Laugarneskirkju
Halldór S. Guðmundsson lektor, félagsráðgjafardeild HÍ
Hrafnhildur Gísladóttir verkefnisstjóri, Rauða krossinum í Reykjavík
Katla Þorsteinsdóttir framkvæmdastjóri Rauða krossins í Reykjavík
Vilborg Oddsdóttir félagsráðgjafi, Hjáparstarfi kirkjunnar

Kæru lesendur, hér er préikun mín á föstudaginn langa:

Síðastliðinn laugardag setti okkur öll hljóð er fregnir bárust af hörmulegu dauðaslysi á Flórída þar sem tveir íslenskir menn létust við fallhlífastökk.

Við finnum til með ástvinum þeirra og félögum og skynjum um leið það sameiginlega tjón sem við öll líðum sem samfélag þegar tveir menn, annar bráðungur og hinn á besta aldri látast svo sviplega.

Óhjákvæmilega verða umræður í eldhúskrókum um eðli jaðarsports af þessu tagi og hvort eðlilegt sé að fólk taki áhættu eins og þessa og þá hve mikla og svo sveiflumst við til baka og veltum fyrir okkur líðan allra sem þessum hörmulega atburði tengjast, ræðum svo meira um eðli fallhlífastökks og komumst þá e.t.v. að því að þetta sport er ekki hættumeira en hestamennska og að hér er um afa óvenjulegan atburð að ræða sem ekki gefur tilefni til alhæfinga. Eftir situr skaðinn og samlíðunin og menn fletta og gúggla og spyrjast fyrir um ættir og einn þekkir annan og annar þekkir einn og við finnum á eigin skinni og eigin viðbrögðum að við komum hvert öðru við. Það voru ekki bara einhverjir menn það voru Andri Már Þórðarson og Örvar Arnarson sem létust.

Svo er það hitt sem er svo erfitt að tala um. Það er þetta með skelfinguna. Við erum öll að hugsa um skelfinguna. Hvert einasta mannsbarn í landinu hefur óhjákvæmilega sett sig í sporin í huganum. Við gerum það öll. Skelfingin læðist að. Gagntekur. Hún býr í sál okkar allra og atburður af því tagi sem þarna varð vekur hana upp.

Það er föstudagurinn langi. Dagur skelfingarinnar.
„Nú er sál mín skelfd” mælti Jesús við síðustu kvöldmáltíðina. „Nú er sál mín skelfd og hvað á ég að gera, á ég að segja: Faðir, frelsa mig frá þessari stundu? Nei, ég er kominn til þess að mæta þessari stundu.” (Jóh. 12.28)
Sagan af þjáningum Jesú og viðbrögðum vina hans fjallar um þetta sem svo erfitt er að ræða; um skelfinguna, hryllinginn. Við fylgjumst með Jesú þar sem hann er gripinn óvinahöndum, fjötraður og meiddur. Saga sem fram að þessu hefur verið hröð og gagnorð fær á sig nákvæmt yfirbragð er kemur að því hvernig Jesús er hæddur, barinn, hræktur og húðstrýktur. Hvernig hann er afklæddur og færður uppá til háðungar. Við sjáum hann falla örmagna undir krossinum, förum ósjálfrátt í gegnum það með sjálfum okkur hvernig það sé að lifa þá meðferð sem Jesús fékk þegar naglarnir gengu í gegnum fætur og hendur. Er maður hættur að heyra og sjá þegar þar er komið að krossinn er reistur upp? Getur maður andað við þessar aðstæður? Og svo heyrum við samskipti Jesú við ræningjana sem hengdir voru upp með honum og áttum okkur á því að það er hægt að tala saman og hugsa við svona fáránlegar aðstæður. Lúkas lýsir því svo: „Annar þeirra illvirkja sem krossfestir voru hæddi hann og sagði: „Ert þú ekki Kristur? Bjargaðu sjálfum þér og okkur!“
En hinn ávítaði hann og sagði: „Hræðist þú ekki einu sinni Guð og ert þó undir sama dómi? Við erum það með réttu og fáum makleg gjöld fyrir gerðir okkar en þessi hefur ekkert illt aðhafst.“ 42Þá sagði hann: „Jesús, minnst þú mín þegar þú kemur í ríki þitt!“
Og Jesús sagði við hann: „Sannlega segi ég þér: Í dag skaltu vera með mér í Paradís.“

Þarna eru þrír ólíkir menn allir með meðvitund við skelfilegar aðstæður. Samtalið sem lýst er eykur vitund okkar um þjáningu þeirra. Bjargaðu sjálfum þér og okkur! segir annar. Jesús minnstu mín þegar þú kemur, mælir hinn.

Ítrekað lýsa guðspjöllin þeim möguleika Jesú að bjargar sér út úr aðstæðunum. Þegar Jesús skipar Pétri að slíðra sverð sitt eftir að hann hefur höggvið til þjóns æðstaprestsins í Getsemanegarðinu þá segir hann í Matteusarguðspjalli: „Hyggur þú að ég geti ekki beðið föður minn að senda mér nú meira en tólf sveitir engla?” (Matt. 26.53) Og ljóst er af samtali Jesú og Pílatusar að það er Jesús sem gerir valdsmanninum erfitt fyrir að bjarga honum því að hann ver sig ekki, ber ekki af sér sakir þótt honum sé ítrekað bent á að gera það. Við heyrðum líka flutta lýsinguna úr Lúkasarguðspjalli hér áðan hvernig „fólkið stóð og horfði á og höfðingjarni gerðu gys að honum og sögðu: Öðrum bjargði hann, bjargi hann nú sjálfum sér ef hann er Kristur Guðs, inn útvaldi.” (Lúk 23.31)

Úrslitaatriði varðandi allan krossatburðinn er sú staðreynd að Jesús er frjáls. Hann gengur frjáls til móts við dauða sinn. Í Jóhannesarguðspjalli fjallar Jesús um það hvernig hann muni gefa líf sitt: „Enginn tekur það frá mér,” segir hann „ég legg það sjálfur í sölurnar. Ég hef vald til að leggja það í sölurnar og vald til að taka það aftur. Þetta hefur faðir minn boðið mér.“ (Jóh. 10.18)

Samt er hann svo skelfingu lostinn að þegar hann biðst fyrir í Getsemanegarðinum verður sviti hans eins og blóðdropar sem falla á jörðina og í ítrustu angist á krossinum hrópar hann: „Guð minn, Guð minn, hví hefur þú yfirgefið mig!?

Tökum eftir því að í allri þessari þjáningu eða öllu heldur þrátt fyrir alla þjáninguna og skelfinguna fær Jesús það ekki af sér að bjarga sér.

„Nú er sál mín skelfd og hvað á ég að gera, á ég að segja: Faðir, frelsa mig frá þessari stundu? Nei, ég er kominn til þess að mæta þessari stundu: Faðir, ger nafn þitt dýrlegt!“ (Jóh. 12.26-28)

Við rannsókn á slysinu hræðilega í Flórída kemur í ljós að Örvar fórnaði lífi sínu við að reyna að bjarga Andra Má. Hverju breytir það?
Hverju breytir sú staðreynd að Örvar Arnarson var í fullkominni aðstöðu til þess að bjarga sjálfum sér en hann bara var ekki með hugann við það eða fékk sig ekki til þess. Hverju breytir sú staðreynd að í skelfingunni miðri var Andri Már aldrei einn heldur í návist reyndasta fallhlífastökkvara landsins?

Sagan föstudagsins langa er um þetta. Hún er um það sem er svo erfitt að ræða.

Návist Örvars á dánarstundu Andra Más mun reynast ástvinum þeirra beggja huggun um ókomna tíð. Líf þeirra kemur ekki til baka, skaðinn af dauða þeirra er jafn ferlegur og angistin óbærileg. Samt er huggun að vita að Örvar dó frjáls og að Andri Már naut skilyrðislausrar umhyggu færasta fagmanns í neyð sinni.

Þegar Jesús útskýrir dauða sinn og greinir frá líðan sinni í Jóhannesarguðspjalli segir hann fyrst þetta:
Sá sem þjónar mér fylgi mér eftir og hvar sem ég er, þar mun og þjónn minn vera. Þann sem þjónar mér mun faðirinn heiðra.
Nú er sál mín skelfd og hvað á ég að gera, á ég að segja: Faðir, frelsa mig frá þessari stundu? Nei, ég er kominn til þess að mæta þessari stundu: Faðir, ger nafn þitt dýrlegt!“ (Jóh. 12.26-28)

- Hvar sem ég er þar mun og þjónn minn vera.

Við staðnæmumst í virðingu frammi fyrir örlögum Andra Más Þórðarsonar og Örvars Arnarsonar og íhugum þá sönnu mennsku sem lýsir af þessum sorgaratburði. Við biðjum þess að við megum sjálf eiga hlutdeild í því frelsi sem Örvari var gefið á raunastundu og biðjum fyrir ástvinum þeirra beggja.

Amen.

Mér finnst áhugavert að lifa. Það er mögnuð tilfinning að vakna morgun eftir morgun borða grautinn sinn og fá að vera með í þessari seigfljótandi hreyfingu sem lífið er. Bráðum verð ég fimmtugur og þótt það sé nú ekki hár aldur hef ég orðið vitni að mörgum merkilegum breytingum frá því ég fór að muna og greina. Það eru ekki tæknibreytingarnar eða tækifærin til þess að ferðast og menntast eða allt úrvalið í búðunum sem mestu varðar, stóra breytingin sem orðið hefur í mannlífi okkar held ég að liggi í afstöðunni til valdsins. Ef þú átt samtal við barn eða ungling í dag þá ertu undantekningarlítið að tala við upprétta manneskju sem gengur út frá því að eiga við þig jafningjasamskipti. Þannig hefur það ekki alltaf verið. Nútíminn er uppréttur á einhvern máta sem ekki var áður. Taktu eftir því að það eru örfá ár frá því viss valdaembætti voru hafin yfir alla umræðu; forsetinn var ósnertanlegur, biskupinn heilagur, Hæstaréttardómarar upphafnir og fjarlægir. Svo fór þetta allt að riðlast. Einhver orð sem forsetinn lét falla í opinberri heimsókn í Kína voru skyndilega gagnrýnd, biskupsmál ultu fram í mannlífið, bornar voru brigður á pólitískt hlutleysi við val á Hæstaréttardómurum og almenningur sem undir niðri hafði alltaf trúað á hið föðurlega vald var sviptur trú sinni á nokkrum árum. Og enda þótt breytingar kosti átök og margvíslegan sársauka þá er ég þakklátur að fá að vera með í svona framvindu. Samtíminn er svo margfallt safaríkari en t.d. tími kaldastríðsins og kjarnorkuvárinnar þegar maður var barn.

Ég var ungur háskólanemi og gekk í síðum frakka með herðapúðum þegar Mikhail Gorbachev og Ronald Reagan funduðu í Höfða. Einhvern veginn finnst mér að þetta hafi allt verið að byrja þá. Eða var þetta að byrja þegar kvennafrídagurinn var haldinn þarna í október ’75? Þá var ég tólf ára í bláum anorakk, flauelsbuxum og ljósbrúnum leðurtrömpurum með hrágúmmísóla. Ég man þann dag og þrýstinginn sem fylgdi honum og hvað ég var gagntekinn af þessum sterku konum sem sungu „En þori ég, vil ég, get ég? Já, ég þori, get og vil!” Frá þeim degi hefur alltaf eitthvað hlegið inni í mér þegar hinu viðtekna valdi er ruggað. Ég man líka pabba minn með síða barta og mikið hár vera að sinna litla bróður til jafns við mömmu þetta haust en Árni bróðir var fárra mánaða. Pabbi hafði verið viðstaddur fæðingu hans en ekki okkar hinna bræðranna.

„Þið vitið að þeir sem teljast ráða fyrir þjóðum drottna yfir þeim og höfðingjar þeirra láta menn kenna á valdi sínu.” sagði Jesús eitt sinn við vini sína og bætti við: „Eigi sé það svo ykkar á meðal.” Þegar ég les þessi orð hlær eitthvað inní mér með líkum hætti og þegar ég var 12 ára gamall á Lækjartorgi. Það er húmorísk afstaða í orðum Jesú, einhver afstæð sýn á valdið í heiminum sem einatt leitast við að gera sig algilt. En Jesús talar um þá sem teljist ráða og læðir inn þeirri spurningu hvar valdið liggi í raun? Sami húmor er svo á ferðinni þegar Jesús kemur ríðandi á asnanum í átt að múrum Jerúsalem á pálmasunnudegi. Konungur á asna er auðvitað í sjálfu sér einkar fyndin hugmynd og það hefur verið kitlandi stemmning sannkölluð gleðiganga þegar Jesús fór um og fólkið veifaði pálmagreinum syngjandi og þau bröttustu rifu sig úr yfirhöfnum sínum til að leggja á veginn þar sem Jesús fór. Og þegar fulltrúar ríkjandi ástands báðu Jesú að skipa fólkinu að þegja ansaði hann: „Ég segi ykkur, ef þessir þegja munu steinarnir hrópa.”

Valdið sem safnar sjálfu sér. Valdið sem fer í fýlu fái það ekki að vera algilt og fúlsar við öllu nema heimsyfirráðum, það er valdið sem Jesús stríðir. Sama valdi var ógnað á Lækjartorgi 24. október 1975, líka á leiðtogafundinum í Höfða 1986, líka þegar helstu valdaembætti landsins voru tekin niður af stalli sínum og krafin um samtal. Og manstu þegar við byrjuðum að sjá alla blekkinguna í kringum Íraksstríðið og áttuðum okkur á því að lýðræðislega kjörin vestræn yfirvöld geta bara blákalt logið upp í opið geðið á okkur og metið mannslíf að vettugi? Þá var eitthvað sem brotnaði innra með flestu hugsandi fólki.
Valdið sem safnar sjálfu sér afhjúpar sjálft sig ef það bara fær aðstæður til þess. Það er einhver ærleiki tengdur öllum yfirganginum, einhver óvænt þrá eftir afhjúpun, því á bak við alla valdbeitingu eru bara skelkaðar manneskjur sem skynja hið sanna. Vill einhver vera svo góður að stöðva mig, hrópar valdið um leið og það hræðir og lýgur. Atburðurinn á Golgata er m.a. um þetta. „Faðir, fyrirgef þeim, þeir vita ekki hvað þeir gera.” mælti Jesús.

Það er nú það. Þeir vita ekki hvað þeir gera. En svo gera þeir það samt, og við höfum trúað á óhjákvæmileikann. Ef eitthvað er hægt þá er það gert er dæmi um setningu sem hefur þótt gáfuleg í fermingarveislum og heitum pottum. Við höfum talið það óhjákvæmilegt að gera allt sem er hægt að gera af þeirri einu ástæðu að það er hægt, hvort sem það er á kostnað manns og náttúru eður ei. Og hlýtur ekki Guð svo bara að fyrirgefa allt, sé nógu mikil heimska á bak við það, nógu mikill skamtur af óhjákvæmileika og vilja til valda? Faðir, fyrirgef þeim, þeir vita ekki hvað þeir gera!

Ég held ekki.

Ég held ekki að Guð fyrirgefi heimskuna og yfirganginn. Ég held að Jesús sé að hjálpa okkur til þess að skilja að það er ekki reiðin sem leysir heldur húmorinn. Þeir vita ekki hvað þeir gera. Þess vegna afhjúpast grimmdin og græðgin í heiminum því hún er heimsk og athyglisjúk og sér sjálf um að strípa sig því á bak við allt ranglæti eru skelkaðar manneskjur sem þrá að losna.
Ekkert tákn er fyndnara en krossinn. Krossinn þar sem Jesús var hengdur upp til háðungar svo að veraldarvaldið gæti hlegið sig máttlaust. Svo er það hann sem á endanum afhjúpar máttleysi valdsins.
Krossar Rómarveldis stóðu við þjóðbrautir svo almenningur gæti séð hvernig færi fyrir þeim sem styggðu alræðisvaldið. Þeir voru hrein og klár auglýsingaskilti svo allir mættu vita hver réði. En Jesús snéri skiltinu við. Hvar sem krossinn sést minnir hann á máttleysi valdsins.

„Það er fullkomnað” hrópaði Jesús út í myrkur föstudagsins langa áður en hann gaf upp andann og engum orðum hefur fylgt meira vald. Á þeirri stundu var verk frelsisins fullkomnað. Aldrei framar er hægt að taka yfirganginn gildan því Guðs sonur hefur í eitt skipti fyrir öll tekið hann á sig.
Svo stendur hann brosandi í morgunsól páskadagsins og biður okkur að skoða sárin sín: „Lítið á hendur mínar og fætur að það er ég sjálfur.” Þar mun verða farsæld okkar, að þekkja og virða sárin í lífi manns og náttúru.

Dag einn mun Lagarfljóti létta.

Kæru lesendur. Mig langar að vekja athygli ykkar á eftirfarandi auglýsingu okkar:

Samstarfshópur um enn betra samfélag boðar til borgarafundar um farsæld og fátækt á Íslandi. Fundurinn verður haldinn í Þjóðminjasafninu föstudaginn 1. mars kl. 14 -16.
Þar mun hópurinn kynna skýrslu sem varpar nýju ljósi á stöðu fátækra í landinu og leggja fram tillögur til breytinga.
Fulltrúar stjórnmálaflokka munu hlýða á kynninguna og hafa stutta framsögu.

Allir eru hvattir til þátttöku. Fátækt er ekki einkamál.

Samstarfshópur um enn betra samfélag boðar til borgarafundar um farsæld og fátækt á Íslandi. Fundurinn verður haldinn í Þjóðminjasafninu föstudaginn 1. mars kl. 14 -16.
Þar mun hópurinn kynna skýrslu sem varpar nýju ljósi á stöðu fátækra í landinu og leggja fram tillögur til breytinga.
Fulltrúar stjórnmálaflokka munu hlýða á kynninguna og hafa stutta framsögu.
Allir eru hvattir til þátttöku. Fátækt er ekki einkamál.

Nánari upplýsingar:
Vilborg Oddsdóttir félagsráðgjafi Hjálparstarfs kirkjunnar s. 823 2321 / vilborg@help.is
Bjarni Karlsson sóknarprestur í Laugarneskirkju s. 820 8865 / srbjarni@ismennt.is

(Á undan prédikun dagsins í Laugarneskirkju sem hér er birt flutti Helga Möller lagið Íslenska konan e. Ómar Ragnarson og Billy Joel. Og bara svo því sé haldið til haga þá var flutningur hennar hreint frábær. Takk fyrir það, Helga!)

Í aðdraganda þessarar guðsþjónustu hef ég verið að segja fólki að hún Helga Möller muni syngja lagið Íslenska konan og mig langi að gera því skil í prédikun á konudegi. Ég hef skynjað að allir hafa skoðun á þessum sterka texta og grípandi laglínum. Allir þekkja lagið Íslenska konan og muna eftir því vegna þess að það hreyfir við einhverju mikilvægu innra með okkur.
Ég heyrði þá sögu í vikunni að þegar Ómar Ragnarsson hefði fregnað lát móður sinnar hafi hann verið staddur einhvers staðar akandi úti á landi. Þá hafi hann lagt bíl sínum út í vegarkant og ort þennan texta. Eins var mér sagt að þetta væri lagið sem íslenska kvennalandsliðið í knattspyrnu væri látið hlýða á áður en það færi út á völlinn. Það gildir einu hvað satt er, sagnirnar verða til og viðhaldast vegna eigin gildis og bera vitni um þann stað sem ljóð og texti á í vitund fólks. Það er eitthvað þarna, eitthvað sem er alveg satt.

Hún bar þig í heiminn og hjúfraði að sér
hún heitast þig elskaði og fyrirgaf þér.

Hér er rætt um aðalatriði og frumþarfir sem eru okkur öllum sameiginlegar. Að vera faðmaður, vera elskaður og vera fyrirgefið. Ég þekki ágæt hjón sem nýlega skildu að skiptum. Hann er með hundinn. “Fær ekki hundurinn Oxítósín?” spyr konan sinn fyrrverandi annað slagið. Það mun vera líffræðileg staðreynd að dýr og menn framleiða mikilvægt boðefni sem nefnt er Oxítósín þegar þau njóta góðs faðmlags. Þetta eru húmorísk skilnaðarhjón. – Hún bar þig í heiminn og hjúfraði að sér. Það er ekki bara tilfinningamál heldur líka köld staðreynd að við þurfum hlýtt faðmlag. – Hún heitast þig elskaði og fyrirgaf þér. Já, orðin ganga beint inn að kviku sálarinnar. Ást og fyrirgefning eru aðalatriði.

Með landnemum sigld’ún um svarrandi haf
hún sefaði harma, hún vakt’er hún svaf.
Hún þerraði tárin, hún þerraði blóð.
Hún er íslenska konan sem allt á að þakka vor þjóð.

Hún var ambáttin hljóð,
hún var ástkonan rjóð,
hún var amma svo fróð,
athvarf ummrenningsins,
inntaka hjálpræðisins,
líkn frá kyni til kyns.

Ég fann lagið inni á YouTupe í flutningi Pálma Gunnarssonar. Þar hafa rétt tæp 20 þúsund hlustað. Það má þakka fyrir ef 200 manns lesa þessa prédikun á vefnum. Það er einhver sannleikur varðandi sögu konunnar í landi okkar sem hér er tjáður og virtur og svo kemur þetta líka frá Ómari Ragnarssyni og okkur þykir einfaldlega vænt um karlinn og vitum að hann er heill og ærlegur maður.

Hún þraukaði hallæri, hungur og fár.
Hún hjúkrað´ og stritaði gleðisnauð ár.
Hún enn í dag fórna sér endalaust má.
Hún er Íslenska konan sem gefur þér allt sem hún á.

Ef höfundur þessara hendinga væri ekki Ómar Rangarsson heldur t.d. einhver þekktur valdamaður í íslensku samfélagi, hvaða áhrif hefði það á skilning okkar á þessum texta? Og hvað ef höfundurinn væri annálaður tækifærissinni í viðskiptum og ástamálum?

Hún er brúður sem skín
Hún er barnsmóðir þín
Hún er björt sólarsýn
Hún er ást hrein og tær
Hún ar alföður kær
Hún er Guðs móðir skær

Texti er ekki til í tómarúmi. Hann á sér upphaf og samhengi. Það heilaga sjónarhorn á konur sem hér er viðrað er vand með farið og það er ekki sama hver talar eða hlustar.

Ómar slær hér á viðkvæma strengi og orð hans bera því vitni að hann þekkir inntak hjálpræðisins, sjálfan leyndardóm fórnarinnar, og sér þann leyndardóm kristallast í sögu íslenskra kvenna.

Núna er annar sunnudagur í páskaföstu og kristið fólk um allan heim rifjar upp fórn Jesú sem gaf heiminum líf sitt og er öllum mönnum skjól og skjöldur og hlíf, svo notað sé orðalag Ómars. Tökum eftir því að flest það sem hann segir um Íslensku konuna í þessum texta gildir um Jesú Krist sem fórnaði sér fyrir alla. Jesús gaf lífið sitt til þess að við mættum lifa, hann var öllum allt og fórnaði sér.
- Hvað fleira er um Jesú að segja?
Hvað gerði hann fleira en að fórna sér? Hann var slíkur sagnamaður að enn fellur á þögn er orð hans heyrast. Skaplistamaður var hann þvílíkur að hann hreinsaði musteri og snaraði út andrúmslofti hroka og reiði með óvæntum andsvörum og ferskum hugmyndum. Og svo stóð hann frammi fyrir Pílatusi og horfði beint í augu hans sem jafningja. Frjálsari hefur enginn maður verið en fanginn Jesús. Það er þess vegna sem dauði hans var fórn en ekki sóun. „Þótt hann væri sonur Guðs lærði hann að hlýða með því að þjást.” segir í pistli dagsins. Þjáningin sem Jesús lifði og hlýðnin eða auðmýktin sem hann sýndi átti sér stað í fullu frelsi. „..ég legg líf mitt í sölurnar til þess að ég fái það aftur.” Útskýrir Jesús í Jóhannesarguðspjalli. „Enginn tekur það frá mér, ég legg það sjálfur í sölurnar. Ég hef vald til að leggja það í sölurnar og vald til að taka það aftur. Þetta hefur faðir minn boðið mér.“ (Jóh. 10.17-18)

Og loks þegar móðirin lögð er í mold
þá lýtur þú höfði og tár falla á fold.
Þú veist hver var skjól þitt og skjöldur og hlíf,
það var íslenska konan sem ól þig og gaf þér sitt líf.

- Hvað fleira er um hana að segja?
Já, hvað höfum við fleira um konur að segja? Konurnar í lífi okkar. Áttu reynslu af gáfuðum konum? Hefur þú notið stjórnunar sterkra kvenna með mikla yfirsýn? Hefur þú kynnst ósvífinni úrræðasemi konu á ögurstundu? Kannast þú við konur sem hafa innsæi til að höggva á hnúta í flóknum samskiptum þannig að sómi og sanngirni er varðveitist? Þekkjum við sterkar konur sem bera ríkan metnað og stefna hátt? Konur sem eru öskrandi fyndnar, óútreiknanlegar, uppátækjasamar og fastar fyrir? Er það ekki málið? Við vitum að íslenska konan er engin luðra heldur hefur hún vald yfir lífi sínu. Það er þess vegna sem líf hennar svo mikið þakkarefni af því það er svo virðingarvert. Væru konur almennt einhverjar luðrur væri erfiði þeirra í besta falli sóun en ekki fórn.
Guðspjallið í dag er um þetta. (Markúsarguðspjall 10. 46-52) Sagan af Bartímesusi blinda er saga af manni sem tók við valdataumum í eigin lífi. Bartímeus sat úti í vegarkanti og enginn vissi hvað hann hét. Bar-Timeus merkir bara sonur Tímeusar á grísku. Hann hét s.s. ekkert sérstakt þessi blindi öryrki og þegar hann vildi ná tali af Jesú þá var honum einfaldlega sagt að þegja en Jesús nam staðar og sagði: „Kallið á hann.“Þeir kalla á blinda manninn sem kastaði frá sér yfirhöfn sinni, spratt á fætur og kom til Jesú. Og sem maðurinn stendur fyrir framan Jesús þá spyr Jesús hann: „Hvað vilt þú að ég geri fyrir þig?“ Hvað vilt þú? Spurði Jesús. Hann innti hann eftir hans eigin vilja.

Hugsaðu þér að Jesús segði si sona: Jæja, góði minn. Þú ert aldeilis heppinn að hitta mig. Nú ætla ég að lækna þig og svo skal ég segja þér hvað þú átt að gera.
Hvað er það sem væri ólíkt Kristi – ókristilegt – við þessi orð? Við skynjum það öll. Það vantar í þau valdeflinguna. Jesús hefði aldrei jæjað og góað á neinn. Hann hefði heldur aldrei snúið kastljósinu að sjálfum sér til að þakka sér og þaðan af síður tekið sér vald yfir nokkrum manni og sagt honum hvað hann ætti að gera. Enda kveður hann Bartímeus eftir að hann er orðinn sjáandi með þessum orðum „Far þú, trú þín hefur bjargað þér.“

Þetta eru þeir skínandi lífsmöguleikar sem við eigum í Jesú Kristi, karlar og konur í senn. Við megum efla hvert annað að völdum, dást að gagni og gæðum kynjanna og fagna því að vera heilar og sannar manneskjur sem lifa af alefli og láta sitt aldrei eftir liggja. Fórnarsigur Jesú hefur í eitt skipti fyrir öll leyst okkur undan hvers kyns luðru-lífi. Í ljósi Jesú og vegna hans megum við treysta því að lífsbarátta okkar er þess virði að hún sé háð, hún verður aldrei sóun heldur fórn sem gefur líf og eflir komandi kynslóðir að kjarki og dug.

En sólin hún hnígur og sólin hún rís
Og sjá, þér við hlið er þín hamingjudís
sem alltaf er skjól þitt þinn skjöldur og hlíf.
Það er íslenska konan, tákn trúar og vonar
sem ann þér og helgar sitt líf.
Amen, í Jesú nafni amen.

Textar:
2Mós 33.12-13
Heb 5.7-10
Mrk 10.46-52

Hi there!

We are a group of people in Laugarneshverfi who would like to get contact with people from different countries. We have the feeling that life could be much more interesting for foreign people in Reykjavík and for the rest of us if we knew each other a bit better.

That is why we call for a short meeting in World Class Laugar at 15:00 – 15:55 Sunday the 10th of February.

We are searching for interesting cultural things like dance, music and stories from different countries and also wondering if we can hear stories about our real life in Iceland that can help us build a better neighborhood.
Welcome to the meeting.

Peter Anderson, Harpa Rut,
Jón Páll and Bjarni

(more info: s. 820 8865)