Efstu myndina í færsluna fékk ég senda frá einum lesanda síðunnar. Myndin var tekin í Nuuk um páska í vor.

Þegar ég sá myndina kom mér  í hug hin fleyga setning Winston Churchill.

“First we shape buildings, and then they shape us”.

Blokkirnar sem sjást á myndinni eru 10 talsins. Þær eru allar eins og í einni röð. Blokkirnar voru byggðar á sjöunda áratug síðustu aldar m.a. til þess að leysa af hólmi híbýli á borð við þau á gömlu myndinni sem kemur næst.

Maður heyrir mikið um félagsleg vandamál á Grænlandi með miklum alkahólisma, brotnum fjölskyldum og fl. Fyrir því kunna að vera margvíslegar ástæður eins og atvinnuleysi o.þ.h.  Þegar maður horfir á þessar blokkir læðist að manni sá grunur að kennisetning Churchill hafi eitthvað með þessi vandræði að gera.

Maður veltir fyrir sér hvort fólkinu hafi liðið betur í gamla húsinu sínu en blokkunum sem danir byggðu fyrir það. Konan og börnin á myndinni eru prúðbúin og glöð enda má sjá að maturinn er við hendina.

Þegar ég gekk í arkitektaskóla í Kaupmannahöfn var mikið rætt um húsnæðismál í Grænlandi og hvernig best væri að mæta þörfum grænlendinga hvað varðar húsnæðismál. Staðarandinn er annar en nokkurs staðar annars staðar sem menn þekktu til fyrir utan að samfélagið er öðruvísi uppbyggt en víðast hvar. Þess vegna voru þessar blokkir vonlausar og óskiljanlegar þeim sem kynnt höfðu sér málin og kúltúrinn í grænlensku samfélagi.

Það var mikið byggt af svona blokkum víða um heim á þessum árum og þær gáfust víða sæmilega þar sem fjölskyldumynstrið var nokkuð staðlað eins og t.a.m. í Danmörku.

Grænlenskar fjölskyldur hafa mun meiri breidd en danska staðalfjölskyldan sem var karl, kona og 1-2 (3) börn. Þær grænlensku samanstóðu af karli og konu og 1-10 börnum auk þess sem stórfjölskyldan bjó oft saman, afar, ömmur bræður og systur.  Bara þetta gerði það að verkum að félagslegar íbúðir samkvæmt danskri fyrirmynd átti ekki við.

Danskir arkitektar lögðu nokkuð á sig til þess að þróa íbúðaform sem hentaði Grænlandi og grænlendingum. Prófessor Viggo Möller-Jensen  lagði til að byggð yrðu lítið sérbýli í glaðlegum litum til þess að lífga uppá skammdegið. Honum varð nokkuð ágengt þótt baráttan hafi verið hörð við þá sem vildu nálgast lausnina með vinnulagi verkfræðinnar sem einkennist oft af stórum lausnum.

En hvað sem öllu þessu líður þá er það þekkt að  byggingar og skipulag mótar mennina, þeirra hegðun og velferð.

Arkitektaskólinn í Kaupmannahöfn lagði  áherlsu á að nemarnir ynnu með aðkallandi vandamál líðandi stundar í verkefnum sínum á þessum árum, sem er eitthvað sem íslenski arkitektaskólinn mætti gera meira af.  Húsnæðismál grænlendinga var þar engin undantekning. Ég man að eitt sinn var útskriftarnemum gert að vinna íbúðasvæði á Grænlandi sem burtfararverkefni. Sverrir Norðfjörð arkitekt var einn þeirra sem tók þátt í því.

Næsta mynd hér að neðan er af dæmigerðum íbúðahúsum á Grænlandi sem eru byggð í anda þeirrar slóðar sem Viggo Möller-Jensen varðaði.

Nemar og samstarfsmenn hans stofnuðu teiknistofuna Vandkunsten sem fjallað hefur verið um hér á þessum vef.  Árið 2010 settu þeir fram heildstæða tillögu að íbúðabyggð fyrir grænlendinga. Síðustu 4 myndirnar eru af þeirri tillögu.

Neðst kemur svo 5 mínútna langt myndband sem fjallar um Grænlandstillögu Vandkunsten.

Hér er fjallað um Vandkunsten:

http://blog.pressan.is/arkitektur/2012/09/21/vandkunsten-i-reykjavik/

Það hefur gengið mikið á í dönskum fjölmiðlum undanfarið þar sem Bjarke Ingels er ásakaður um að hafa verið djarftækur þegar hann sækir innblástur vegna verka sinna.

Jyllanspósten gerði þetta að umfjöllunarefni nýverið sem hefur gert það að verkum að mikið var fjallað um efnið í blöðum og sjónvarpi í Danmörku í síðustu viku.

Bjarke Ingels er einungis 38 ára gamall og hefur afrekað ótrúlega mikið á ferli sínum. Hann er án efa fremstur arkitekta í Danmörku nú um stundir og í miklu uppáhaldi hjá dönum sem kalla hann jafnvel “Vor tids Utzon”

En nú er heldur betur komið kusk á hvítflibbann.

Það er ýmislegt tínt til  þó tilefnið hafi verið Arlanda Hótel sem sagt er að BIG hafi hnuplað frá Dupain Building í Ástralíu eftir ARM Architecture.

Einhvernvegin finnst mér menn óþarflega grimmir við BIG í umfjöllun fjölmiðla þó líkindi þessarra tveggja bygginga sé sláandi. Sennilega hefði þetta ekki gerst eg BIG hefði meiri hæfileika til þess að hanna inn í staðarandann.

Færslunni fylgja tvær myndir af umræddum húsum og dæmi nú hver fyrir sig.

Neðst er svo mynd af fyrstuverðlaunatillögu BIG um höfuðstöðvar Landsbanka Íslands. Sem betur fer varð ekkert út því.

Það hefur mikið verið skrifað um Bjarke Ingels á þessum vef. Fólk getur nálgast færslurnar með því að slá upp nafni hans hér til hliðar í reit sem heitir : Leitað að

Hér er slóð þar sem fjallað er um efnið í Politiken þar sem sagt er að BIG sé flinkari í almannatengslum en byggingarlist.

http://politiken.dk/kultur/arkitektur/ECE1987889/dansk-stjernearkitekt-beskyldes-for-plagiat/

 Arlanda Hotel eftir Bjarke Ingels – BIG

Dupain Building eftir ARM Architecture í Ástralíu

Verðlaunatillaga um höfuðstöðvar Landsbankans eftir BIG

Nú hefur danski stjörnuarkitektinn Bjarke Ingels lagt fram tillögu sína að sýningarhúsi fyrir LEGO í Billund í Danmörku.

Þetta er um 7500 fermetra hús sem á að opna árið 2016.

Þótt BIG skorti oft hæfileika til þess að fanga anda staðanna í byggingum sínum er hann meistari conceptsins og framlagningarinnar. Það kynnir og selur enginn tillögur sínar betur en Bjarke Ingels. Þess vegna þarf maður að hafa varann á.

Þetta verk  í Billund er þar engin undantekning og það er unun að horfa á myndbandið sem hann hefur látið gera um nálgun sína sem byggir á hinum heimsþekktu LEGO kubbum.

Maður á í reyndinni alltaf að varast stjörnuarkitekta vegna þess að þeir eru oftast frekir á umhverfið, byggja sín minnismerki og hverfa svo á braut. Þeir eru oft kallaðir “touch and go” arkitektar af þessum sökum.

Efst er tölvumynd af húsinu. Hér að neðan er sennandi stutt myndband af húsinu og hugmyndafræðilegri nálgur arkitektsins. Og loks LEGO kall sem er klæddur einkennisbúningi arkitektsins, Bjarke Ingels.

Sjá einnig eftirfarandi færslur. Fyrst er það LEGO arkitektúr og svo tvær færslur um tvö af betri verkum BIG:

http://blog.pressan.is/arkitektur/2010/11/05/1394/

http://blog.pressan.is/arkitektur/2011/02/08/big-i-newyork/

http://blog.pressan.is/arkitektur/2011/03/10/nystarlegt-fjolbylishus-blondud-byggd/

“Vatnsmýri – Nýr borgarhluti” er fyrirferðamikill kafli í nýju aðalskipulagi. Þar er farið  yfir sögu svæðisins frá fjórða áratugnum til okkar daga og gerð grein fyrir þeim skipulagstækifærum sem á þessu svæði er að finna.

Ég fyrir minn hlut hef verið fylgjandi því að flugvöllurinn færi úr mýrinni  um leið og annar staður og betri er fundinn fyrir starfssemina. En sá staður hefur ekki fundist. 

Það liggur fyrir  viðskiptahugmynd frá borgarinnar hálfu um hvernig hugsanlegt væri að fjármagna byggingu flugvallar á nýjum stað. Hún gengur út á að það fé sem ríkið hugsanlega fengi fyrir landið  í Vatnsmýrinni verði notað til að byggja nýjan flugvöll í nágrenni borgarinnar. 

Ég hef ekki orðið var við áhuga ríkisins fyrir þessari hugmynd og velti fyrir mér hvort ástæða  sé til þess að halda að ríkið vilji verja milljörðum í að byggja flugvöll í grennd við þá sem úthýsa honum. Er ekki líklegra að ríkið vilji frekar nota féð til þess að greiða niður skuldir sínar eða nota það til þess að láta draum sinn frá góðærinu um nýjan Landspítala rætast?  Allavega hlýtur að vera mikilvægt að borg, ríki og landsbyggðin sé samstíga um málið þó svo að skipulagsvaldið liggi hjá borginni.

En skoðum stöðuna í samhengi við fyrirliggjandi drög að aðalskipulagi höfuðstaðarins AR 2010-2030..

Eitt af meginmarkmiðum aðalskipulagsins er að styrkja Reykjavík sem höfuðborg landsins og forystuafl í vaxandi alþjóðlegri samkeppni um fyritæki og störf. Með þetta markmið í huga mætti ætla að stuðningur við flugvöll í borginni væri eitt af mikilvægustu tækjunum til þess að ná þessu markmiði. Að leggja flugvöllin niður vinnur beinlinis gegn markmiðinu.

Annað veigamesta atriði í aðalskipulaginu er að binda sundurtætta borgina saman með samgöngu- og athafnaás sem liggja mun frá Örfyrisey alla leið austur í Grafarvog og Grafarholt. Stefnt er að þróun línulegrar miðborgar sem er frábært. Vatnsmýrarskipulagið gengur bókstaflega þvert á þetta. Ef áform um línulega miðborg á að ganga eftir þarf að beita öllum kröftum skipulagsyfirvalda til þess að beina öllum fjárfestingum inn á þennan ás og í grennd við hann. Uppbygging í Vatnsmýri á sama tíma mun hægja þá þessari línuborgarþróun. Jafnvel svo mikið að hvorutveggja, Vatnsmýrin og línuborgin munu líða fyrir og í versta falli verða að engu.

Þriðja atriðið sem á vissan hátt stangast á við hugmyndafræði aðalskipulagsins og varðar Vatnsmýrina eru leyfar af góðærishugsunarhættinum, þessu 2007 syndrómi, sem kemur fram í verðlaunatillögunni í samkeppni um Vatnsmýrina frá 2007 og lögð er til grundvallar uppbyggingar þar í aðalskipulaginu.  Ég nefni markmiðið um að  beina sjónum “að hinu smáa og fíngerða í umhverfinu” sem verðlaunatillagan fellur ekki að. Verðlaunatillagan er sérlega stórkallaleg, jafnvel tröllsleg í sínum strúktúr þegar horft er til borgarinnar allrar.

Tvö mál eru einkum áberandi hvað arfleifð 2007 syndromsins varðar. Í fyrsta lagi er það Landspítalinn sem átti að byggja fyrir landssímapeninginn. Því var haldið fram að lítil þjóð gæti ekki farið í slíka megafjárfestingu nema hún ætti fyrir henni. Þegar ákvörðunin var tekin átti þjóðin fyrir spítalanum. Peningarnir voru geymdir í einu besta fyritæki ríkisins, Símanum. Síminn var seldur m.a. til að fjármagna þessa miklu framkvæmd en peningarnir komu aldrei til framkvæmdarinnar. Hin arfleifðin er Vatnsmýrarskipulagið sem var og er í samræmi við þankagang þann sem ríkti í góðærinu. Það eru aðrir tímar núna og 2007 nálgunin er ekki kostur lengur. Þessi góðærisstaða er ekki uppi á borðum lengur og aðalskipulagið þarf að taka mið af henni.

Þó það kunni að vera hagkvæmt að byggja í Vatnsmýrinni þá er það óskynsamlegt af margvíslegum ástæðum sem ég ætla ekki að tíunda hér í stuttum pistil um þátt Vatnsmýrarinnar í aðalskipulaginu.

Hluti aðalskipulagsins sem fjallar um Vatnsmýrina er ekki mikilvæg forsenda þess og það er virkilegt áhyggjuefni ef flugvöllurinn ætlar að verða steinn í götu þeirrar annars frábæru þróunnar borgarinnar sem mörkuð er í aðalskipulaginu.

Auðvitað fer flugvöllurinn þegar hans tími er kominn en það verður vonandi ekki á þessu skipulagstímabili.

Sjá einnig:

http://blog.pressan.is/arkitektur/2012/01/13/vatnsmyrarsamkeppnin-upprifjun/

http://blog.pressan.is/arkitektur/2011/07/26/tharf-flugvoll-a-reykjavikursvaedid/

http://blog.pressan.is/arkitektur/2010/03/16/vatnsmyrin-%e2%80%9cnull-lausn%e2%80%9d/

Í gær var samþykkt í borgarstjórn með 13 atkvæðum að auglýsa nýtt aðalskipulag fyrir Reykjavík. Tveir borgarfulltrúar sátu hjá.

Það verður spennandi að heyra rökin fyrir hjásetunni og fylgjast með umræðunni á auglýsingartímanum. Þó mikill meirihluti borgarfulltrúa styðji tillöguna þá þurfa borgarbúar að halda vöku sinni og kynna sér tillöguna rækilega. Aðalskipulagið varðar alla borgarbúa og skiptir miklu um þeirra hag. Aðalskipulag er undirritað af ráðherra og hefur nánast lagagildi.

Fjölmargar nýjungar koma fram í skipulaginu

Að mínu mati er ein athyglisverðasta nýjungin í aðalskipulaginu ”AR 2010-2030″   hinn svokallaði “þróunar- og samgönguás” sem liggja mun eftir borginni endilangri frá Örfyrisey að Keldum.

Hugmyndin gengur út á að binda þessa losaralegu og sundurlausu borg saman með ás sem einkennist af borgargötu með þéttleika sem getur borið vistvæna almenningumferð  i háum gæðaflokki í blandi við einkabílaumferð. Áhersla er einnig lögð á góða aðstöðu gangandi og hjólandi vegfarenda á samgönguásnum.

Ef þetta gengur eftir verða Sæbraut og Miklabraut hluti af stoðkerfi borgarinnar líkt og sú aðveita og fráveita sem við þekkjum. Þróunarásinn verður gata þar sem fólk sækir þjónustu, nýtur göturýmanna og velur sér vinnustað og búsetu í grenndinni.

Þarna verður heildstæð breiðgata sem allir borgarbúar eiga erindi til og skapar línulega borg iðandi af mannlífi og góðri þjónustu af öllu tagi.

Þessi hugmynd um þróunar- og samgönguás er vissulega rós í hnappagat skipulags borgarinnar og AR 2010-2030.

Mikilvægt er í framhaldinu að engin skipulagsákvörðun verði tekin án þess að hún sé spegluð í þessum áformum. Til þess að þetta heppnist þarf að hvíla hugmyndir um aðrar borgargötur á þessu svæði fyrst um sinn og nota alla krafta til styrkingar hugmyndarinnar.

Efsta myndin er úr drögum AR 2010-2030 sem sýnir með grænum lit hvar þróunar- og samgönguásinn liggur. Á kortinu er afleggjari til suðurs sem vonandi á eftir að ganga áfram um Kársnes og Bessastaðanes alla leið til Hafnarfjarðar þar sem hann tengist leiðinni til Keflavíkurflugvallar.

Nánar má lesa um aðalskipulagið ar 2010-2013, sem samþykkt var í borgarstjórn í gær á þessari slóð.:http://www.reykjavik.is/desktopdefault.aspx/tabid-3753/

Göturnar á ásnum frá Örfyrisey austur að Keldum verða endurhannaðar eitthvað í stíl við myndina að ofan. Þarna er almenningsflutningum gert hátt undir höfði meðan einkabíllinn seitlar áfram á forsendum gangandi og hjólandi vegfarenda.  Samgönguásinn eða breiðgatan samanstendur af eftirfarandi götum: Mýrargötu, Tryggvagötu, Hverfisgötu, Laugarvegi, Suðurlandsbraut, Stórhöfða alla leið að Keldum.

Þarna er götunum loks gefið sérstakt hlutverk í borgarlandslaginu. Þótt ótrúlegt sé þá hafa á undanförnum árum verið deiliskipulagðir allir reitirnir milli Hverfisgötu og Laugarvegar án þess að götunum hafi verið gefið skipulagslegt hlutverk í borgarskipulaginu. Ég fyrir minn hlut skil ekki hvernig það var bara hægt! Það er fyrst nú á árinu 2013 sem t.a.m. umræðan er að fara af stað um hlutverk Hverfisgötunnar í skipulaginu. Menn vita ekki enn hvernig gata Laugarvegurinn á að vera, bílagata? göngugata? vistgata? sumargata?, PPS gata eða eitthvað annað!

Að neðan er ljósmynd af hluta Suðurlandsbrautar sem verður í framtíðinni breiðgata með hús beggja megin götunnar. Sennilega verða bílastæðin færð undir nýju húsin norðanmegin götunnar.

Um helgina las ég drög að nýju aðalskipulagi Reykjavíkur AR 2010-2030 sem kynnt var s.l. fimmtudag. Þetta er mikið verk sem fyllir á fjórða hundrað síður ritaðs máls með skýringarmyndum og uppdráttum í tveim heftum í stóru broti.

Ég verð að segja að ég hef ekki áður séð jafn vandaða og skemmtilega greinargerð aðalskipulags og þessa. Hún fangaði mann ekki bara sem lestrarefni heldur fyillist maður bjartsýni fyrir hönd borgarinnar við lesturinn og gleðst yfir þvi að nú er snúið til betri vegar í skipulagmálum höfuðstaðarins. Mér hefur í raun þótt skipulagsmál borgarinnar hafa verið í óttalegum vandræðagangi. En nú birtir til eftir meira en tveggja áratuga göngu um dimman táradal sýnist mér.

Það sem helst ber að nefna er að nú á að stemma stigu við útþennslu borgarinnar. Skipulagsyfirvöld vilja fara varlega i gamla bænum og feta í fótspor Parísarborgar en þar var ákveðið fyrir 40 árum (1972) að banna háhýsi innan þeirra Hringbrautar (Periferiunnar). Og í aðalskipulaginu er að finna afar athylisverða áætlun um að skapa “þróunar – samgönguás”  sem bindur borgina saman í línulega borg. Þarna felast mörg tækifæri sem ekki öll mæta auganu við fyrstu sýn.

Ég ætla að drepa á fjórum áhersluatriðum í aðalskipulaginu:

• BORGIN VIÐ SUNDIN

Borgin við sundin felur í sér stefnumótun um þéttingu byggðar í vesturhluta borgarinnar þar sem helstu uppbyggingasvæðin verða fram yfir 2030

• SKAPANDI BORG

Reykjavík styrki hlutverk sitt sem höfuðborg landsins og forystuafl í vaxandi alþjóðlegri samkeppni um fyrirtæki, vinnuafl og ferðamenn.

• GRÆNA BORGIN

Reykjavíkurborg vill styrkja sig sem græn borg. Þetta felur í sér stóraukna áherslu á þéttingu og blöndun byggðamynsturs, gott aðgengi að fjölbreyttum útivistar- og náttúrusvæðum. Og eflingu vistvænna ferðamáta.

• BORG FYRIR FÓLK

Borg fyrir fólk er leiðarljós vinnu við endurskoðun aðalskipulagsins. Í stað áherslu á byggingarmagn og umferðarýmd, er sjónum beint að hinu smáa og fíngerða í borgarumhverfinu og að því sem raunverulega skapar umgjörð um líf fólks (svoldið Jan Gehl þarna).

Þetta er metnaðarfullt aðalskipulag sem tekur á löngu tímabærum úrlausnarefnum sem af einhverjum óskiljanlegum ástæðum hefur ekki verið gert áður. Auðvitað er svona umfangsmikið verk vafalaust hlaðið málamiðlunum og þar er að finna mörg álitaefni eðli málsins samkvæmt. En ég tel að þarna sé fjöldamarkt framfarasporið stigið sem ástæða er til að fagna.

Sumstaðar ganga aðgerðir að því er virðist þvert á markmiðin. T.a.m. fæ ég ekki séð hvernig það styrkir hlutverk Reykjavíkur sem höfuðborgar að leggja Reykjavíkurflugvöll niður!

Varðandi flugvallarmálið þá finnst mér umræðan vanþroskuð og hvergi nærri því  komin á það stig að hægt sé að taka ákvörðun um að leggja hann niður. Það kann að vera að það sé hagkvæmt í þröngu samhengi en ég sé ekki að það sé skynsamlegt. Fyrir utan að það gengur gegn markmiði aðalskipulagsins um að styrkja Reykjavík sem höfuðborg.

Aðalskipulagi las ég í nánast einum rikk eins og hina bestu spennusögu og það ættu sem flestir að gera. Gat varla lagt frá mér bækurnar sem ég mun skoða nánar á næstu dögum og vikum.

Drögin má nálgast hér: http://www.reykjavik.is/desktopdefault.aspx/tabid-2342/6201_view-6060/

Framkvæmd skipulags VI

Hér kemur lokafærsla Sigurðar Thoroddsen í þessari röð og fjallar hún um ímyndaða verðmætaaukningu í skiplagi. Ég færi Sigurði kærar þakkir fyrir þessa áhugaverðu og fræðandi yfirferð um þau mikilvægu mál sem skipulagsmál eru.:

Sá misskilningur hefur  myndast   hérlendis,  að  þegar nýtt deiliskipulag er unnið fyrir  eldri hverfi,   og lagt  til aukið  byggingarmagn á einstökum lóðum, að þá hafi  lóðahafi  öðlast einhvers konar varanleg og  veðsetjanleg   viðbótar verðmæti á viðkomandi lóð, sem geti gengið  kaupum og sölum, án þess að fyrir liggi  samningur um hina auknu   lóðarnýtingu  milli sveitarstjórnar og lóðarhafa.   Og það sem verra er að sum  sveitarfélög hafa fallist  þessa túlkun með þeim afleiðingum að  málin  eru meira og minna komin í strand.  Í  skipulagslögum eru engin  ákvæði um að við skipulagningu skapist slík varanleg framseljanleg verðmæti.   

Þvert á móti eru í  51. grein laganna   ákvæði um bætur til lóðarhafa ef gildistaka deiliskipulags veldur því að verðmæti fasteignar rýrnar, en það er annað mál.  Deiliskipulagsáætlun er  tímabundið vilyrði eða heimild sveitarstjórnar  til handa lóðarhafa um aukið byggingarmagn sem viðkomandi getur   nýtt sér,  ef hann þess óskar, en um málið er   enginn formlegur samningurgerður milli sveitarstjórnar og lóðarhafa.  Svæðis-   aðal-   og deiliskipulagsáætlanir  eru  tímabundnar  áætlanir,   sem sveitarstjórnirgeta breytt hvenær sem þær  telja  þörf  á.  Og samkvæmt skipulagslögum er sveitarstjórn skylt,  á 4ra ára fresti,  að kanna hvort rétt sé að endurskoða  svæðis- eða  aðalskipulagsáætlun, en deiliskipulag skal vera í samræmi við aðalskipulag,  eins og kunnugt  er.

Efgefið er út byggingarleyfi fyrir viðbótar byggingarmagni  á  lóð, og  byggingaframkvæmdir ekki  hafnarinna  12 mánaða,  að þá fellur það úr gildi,  sbr. nánar í 14. grein laga um mannvirki. Hafi hinsvegar verið gefið út  byggingarleyfi og  byggingaframkvæmdir hafnar,gerður lóðarsamningur,  peningagreiðslur   inntar af hendi og  sem sveitarstjórn vill  breyta eða fella út, að  í slíkum tilfellum er kominn á formlegur samningur milli aðila,  sem ekki verður slitinn nema með samkomulagi beggja  aðila og/eða með greiðslu bóta.Ekki má rugla samanákvæðum í skipulagslögum og ákvæðum í lögum um mannvirki um slík mál.

Þegar um er að ræða endurgerð deiliskipulags í eldri hverfum, og gert ráð fyrir auknu  byggingarmagni á lóðum,tel ég nauðsynlegtað sveitarstjórnir ítreki ákvæði skipulagslaga um þetta efni,  með sérstakri yfirlýsingu,   á þann veg að sveitarstjórnir  geti, án greiðslu bóta, gert breytingar ádeiliskipulagi slíkra lóða, þegar hún telur þess þörf.  Slík yfirlýsing sveitarstjórnar þarf að vera árituð áskipulagsuppdrátt sem  afgreiddur er til Skipulagsstofnunar til skoðunar, og sem öðlast formlegt gildi þegar auglýsing hefur  birst  um samþykkt skipulagsins í B-deild Stjórnartíðinda.

Niðurlag

Í þessari samantekt hef ég lagt áherslu að skipulagsáætlun er ekki bara  plagg eða skýrsla með  upplýsingum,  heldur tæki og forsögn að uppbyggingu landsins og  tel ég að of lítið hafi verið hugað að framfylgd  skipulagsáætlana,  einkum þegar endurgerð deiliskipulags í eldri hverfum á í hlut.

Spurning er  hvort ekki sé  rétt  að tengja skipulagsáætlanir betur við fjárhagsáætlanir ríkis og sveitarfélaga,  til að framkvæmd þeirra verði markvissari og  raunhæfari.  Stærsti  hluti þjóðarauðsins er bundinn í mannvirkjum,  en áhugi ríkisvaldsins  á skipulagsmálum er  takmarkaður,  nema þegar í óefni er komið.

Fyrir mörgum árum var ég á skipulagsráðstefnu í tiltekinni borg á Norðurlöndum. Eftirá var skoðunarferð um borgina og fannst mér mikið til koma,  hversu aðlaðandi borgin var, og byggðin vel  samræmd og spurði sessunaut minn, sem var starfsmaður hjá skipulagsdeildinni,  hvernig þetta væri mögulegt. Og þá kom  svarið:  „Borgin var að sjálfsögðu byggð í samræmi við áðurgert skipulag.“  Nema hvað hugsaði ég.

Framkvæmd skipulags V

Hér kemur færsla Sigurðar Thoroddsen nr. 5 sem fjallar um endurgerð deiliskipulags í eldri hverfum.

Miðað við deiliskipulag nýrra svæða,  er endurgerð deiliskipulags í eldri hverfum miklu   flóknara mál. Inn í myndina eru komnir allskonar  hagsmunaaðilar,  svo sem lóðahafar, fasteignaeigendur og fleiri,  sem taka þarf  tillit til.  Mörg  dæmi eru um að eldri hverfi hafi verið endurskipulögð og ber þar Reykjavík hæst,  enda fjöldi eldri bygginga þar mestur. Önnur sveitarfélög hafa einnig  látið látið vinna  deiliskipulag í eldri hverfum, svo sem: Akureyri, Ísafjörður,  Stykkishólmur, Akranes, Hafnarfjörður, Keflavík,   Fáskrúðsfjörður og  Seyðisfjörður. 

Ástæður fyrir því að farið er út í endurgerð deiliskipulags eldri hverfa geta verið margar.  Um getur verið að ræða eldri   byggingar sem þarfnast viðhalds og fullnægja ekki lengur kröfum tímans, dæmi um það eru:  Ísafjörður, Stykkishólmur og Seyðisfjörður. Svo eru dæmi um að  skipulagsyfirvöld telji  rétt að breyta  skipulagi  viðkomandi svæðis,   s.s.  að rífa tiltekin eldri hús og  byggja ný og stærri  innan um,  og/eða allt þar á milli. Dæmi um það er Reykjavík, Hafnarfjörður og að sumu leyti Akureyri. Þegar um er að ræða blöndun nýrri og eldri byggðar, tel ég að öðrum bæjum ólöstuðum,  endurgerð  deiliskipulags Miðbæjar Hafnarfjarðar og framkvæmd  þess velheppnað.  Þar hefur tekist á smekklegan og yfirvegaðan  hátt að blanda saman nýjum og eldri byggingum, þannig að skapast hefur heildrænt og aðlaðandi yfirbragð. 

Þegar  deiliskipulag í eldri hverfum er unnið að nýju, eru útlínur endurbyggingarsvæðisins fyrst skilgreindar, svæðið kannað sérstaklega og lagt mat á hvernig haga skuli endurbyggingunni.  Önnur sérstaða er að gatnakerfi, lagnir og ýmsar þjónustustofnanir eru þegar  komnar, þannig að kostnaður sveitarfélagsins er óverulegur.   Oftast er lóðarhöfum  gefinn kostur á að bæta, breyta og/eða stækka  byggingar á viðkomandi lóðum , að undangenginni húsakönnun.  Svo eru  sumar byggingar sem  talið er rétt  að friða og engar breytingar heimilaðar.    Vandamálið er hinsvegar að lóðahafar og/eða  eigendur eru ólíkir eins og gengur. Sumir hafa fjármagn  og eru fullir áhuga að fara út í framkvæmdir,  en aðrir ekki. Þar af leiðandi er  misjafnt  hvernig til  tekst. Framkvæmd  og útfærsla tillagnanna verður í  mörgum tilfellum  samræmislaus og brotakennd og málin ekki kláruð.  Í Reykjavík, eru dæmi um slíkt s.s. við  Laugaveg, Grettisgötu, Lækjargötu, Borgartún, og svæði sunnan tónlistarhússins  Hörpu.  Oft  eru nýbyggingar verulega stærri en þær  sem fyrir eru,  og þá sem partur  af stórhuga eldra  deiliskipulagi sem einungis  var framkvæmt að hluta. 

Mér er ekki kunnugt um að sveitarstjórnir  hafi reynt að finna heilsteyptar og markvissar  leiðir að því marki að framkvæma endurskipulagningu  eldri hverfa. Kannski er Hafnarfjörður undantekning.  Málið er að hið byggða umhverfi,  hvort sem það er nýtt eða gamalt,  er ekki  einkamál einstakra lóðahafa,  sbr. skýr  ákvæði þar um í skipulagslögum. Hið byggða umhverfi er málefni sem varða heildina. Mér finnst koma til greina að ríki og sveitarfélög styrki uppbyggingu í eldri hverfum t.d. með tíma- og skilyrðisbundinni eftirgjöf skatta og ýmissa gjalda.  Að vísu hafa verið veittir einstaka styrkir frá hinu opinbera til endurbyggingar, en meira þarf ef duga skal.    

Víða erlendis  hafa yfirvöld gert sér grein fyrir þessum vanda, jafnvel í Bandaríkjunum,  landi hins frjálsa framtaks. Fyrir mörgum árum var ég á ferð í  Baltimore, en þá stóð þar yfir endurbygging elsta hluta borgarinnar. Á tilteknu svæði frá fyrri hluta 19. aldar voru raðhús   sem borgaryfirvöld töldu rétt að  vernda. Fólki stóð  til boða að kaupa raðhúsin, hvert um sig  fyrir einn dollar,  og  með í kaupunum fylgdi teikning sem kaupendur  skuldbundu sig  að fara eftir og framkvæmdalán á hagstæðum kjörum. Á Norðurlöndum víða hafa verið farnar svipaðar leiðir,  á þann veg að hið opinbera tekur þátt í uppbyggingu eldri hverfa með einum eða öðrum hætti.

Á  Íslandi eru farnar aðrar  leiðir. Unnið  er deiliskipulag i eldri hverfum og  víða er gert ráð  fyrir breytingum,  einkum  auknu byggingarmagni/viðbyggingum  eða niðurrifi húsa og nýbyggingum.   en  síðan er engin hvati til lóðarhafa að hefjast handa við endurbyggingu, breytingu eða stækkun húsa. Lóðarhöfum er í sjálfsvald sett hvort eða hvenær  þeir nýta sér þá möguleika sem hið nýja skipulag veitir.  Sumir framkvæma  og  aðrir ekki, þannig að smám saman verður  byggðin  samhengislaus.  Víða  erlendis hefur komið í ljós, eins og áður sagði, að endurskipulag eldri hverfa er  erfið  í framkvæmd án aðkomu hins opinbera.   Dæmi eru um niðurfellingu gjalda, eða að viðkomandi sveitarfélög hreinlega kaupi upp svæði eða byggingar,   endurbyggi síðan og leigi út eða selji fasteignirnar. 

Á morgun, laugardag kemur síðasti hlutinn frá Sigurði Thoroddsen arkitekt að þessu sinni. Þar fjallar hann um þá ímynduðu verðmætaaukningu sem skipulag kallar fram. Þar er um mjög áhugaverðar hugleiðingar að ræða sem ég mæli með að fólk kynni sér.

Framkvæmd skipulags IV

Hér kemur færsla Sigurðar Thoroddsen nr. 4 sem fjallar um framkvæmd skipulags og deiliskipulag nýrra svæða.

En víkjum  að framkvæmd skipulags eins og hún hefur verið.  Þau  skipulagsstig sem eru  undanfari framkvæmda eru tvö,  eða:  Deiliskipulag nýrra svæða og endurgerð deiliskipulags í eldri  hverfum,  en á þessu tvennu er mikill munur.  Í fyrra tilfellinu er um óbyggð svæði að ræða sem tekin eru til uppbyggingar og lóðahafar koma ekki inn í myndina fyrr en við úthlutun lóða,   en í seinna tilfellinu eru lóða-  og ýmsir hagsmunaaðilar komnir til sögunnar  og  gerir það  framkvæmdina   miklu flóknari.  Hér á eftir mun ég fjalla um þann mikla mun sem er á þessu tvennu og einkum hvernig til hefur tekist í eldri hverfum.

Deiliskipulag nýrra svæða

Deiliskipulag   nýbyggingarsvæða  hefur nokkra sérstöðu miðað við endurgerð deiliskipulags í þegar byggðum hverfum. Yfirleitt er um að ræða óbyggt svæði sem viðkomandi sveitarfélag   vinnur  deiliskipulagsuppdrátt fyrir  ásamt skipulags- og byggingarskilmálum, öðru nafni áætlun um uppbyggingu,  og í framhaldi af því fer fram almennt athugasemdaferli og formleg afgreiðsla sveitarstjórnar. Sveitarfélagið annast gatna- og lagnagerð og síðan  er  lóðum úthlutað í kjölfar auglýsingar, og   þá fyrst koma einstakir lóðahafar inn í myndina. Lóðagjöld eru greidd og hönnun  húsa fer fram og gerðir eru  lóðasamningar. Almennt  má því segja að framkvæmd deiliskipulags á nýbyggingarsvæðum valdi ekki miklum deilum,  nema ef  gerðar eru breytingar á skilmálum vegna einstakra lóða, jafnvel  án  tillits til heildarinnar,  eða að byggingaframkvæmdir hverfisins hreinlega stöðvist vegna óviðráðanlegra ytri  orsaka,  en þá  geta  viðkomandi hverfi verið  ókláruð árum saman. Þess vegna er mikilvægt þegar  í upphafi  að gera  ráð fyrir hæfilega stórum  áföngum sem hægt er að ljúka   á eðlilegum tíma.  Nýleg dæmi um það eru ýmis hálfkláruð íbúðarhverfi á Höfuðborgarsvæðinu og á Suðurnesjum í kjölfar hrunsins.

En eins og áður sagði eru unnir skipulagsskilmálar fyrir lóðir og hlutverk þeirra  að samræma útlit og yfirbragð hverfisins. Sveitarstjórnum  er í sjálfsvald sett hversu strangir skilmálar  eru, þ.e. hvort talið er eftirsóknarvert að yfirbragð byggðar sé heilsteypt eða hvort stjórnamálamenn telji rétt að frelsi lóðarhafa sé mikið, og þá  á kostnað heildarinnar.  Dæmi um stranga skilmála í Reykjavík eru:  Melahverfi, Norðurmýri og  Fossvogshverfi en um opna skilmála  Grafarvogshverfin. 

Á morgun fjallar Sigurður um endurgerð skipulags í eldri hverfum.  Efst í færslunni er loftmynd frá Úlfarsárdal.

Framkvæmd skipulags III

Hér kemur færsla Sigurðar Thoroddsen  sem fjallar um veðurfar og framkvæmd skipulags

Ekki verður hjá því komist að minnast á veðurfarið þegar fjallað er um framkvæmd skipulags. Staðreyndin er sú að veðurfar er öðruvísi á Íslandi en í flestum löndum sem við berum okkur saman við. Hér er allra veðra  von,  sumrin  kaldari  og styttri. Sem dæmi má taka að í Reykjavík er meðalhiti allt árið 4° C en  í júlí 11°C. Samsvarandi tölur fyrir Kaupmannahöfn eru  8°C – 16°C og Barcelona 16°C – 23°C.  Meðalhiti  hér er semsagt verulega lægri en í framangreindum borgum,  svo ég tali nú ekki um hinn mikla vindhraða og  síbreytileika  hitastigs  milli frosts og þýðu,  jafnvel oft á dag.  Þess vegna  eru yfirbyggðar verslunarmiðstöðvar  vinsælar, en  þar er sama „veðurfar“  allt árið.  

En úr ýmsu  má þó bæta hérlendis,  og taka meira mið af veðurfari þann stutta tíma sem sumarið varir,  og tel ég að skipulagsaðilar hafi ekki leitt hugann nægjanlega að því.   Ég hef tekið eftir því að sumar  götur og  staðir í Reykjavík eru vinsælir,  og þar oft mikil mannmergð  í góðu veðri. En þessar  götur  hafa   austur-vestur stefnu  og 4-5 hæða byggingar norðan megin og göturýmið þar af leiðandi í skjóli fyrir norðanáttinni, en þá er yfirleitt sól í Reykjavík.  Sama gildir um ýmsa  staði og torg sem hafa skjól  norðan megin.  Dæmi um þetta  er   Laugavegur frá Snorrabraut að Bankastræti,  Austurstræti,  Austurvöllur norðan megin og fleira mætti telja. Svo ég tali nú ekki um lítil svæði á milli húsa s.s. garðinn aftan við Hressingarskálann og fleiri.  Það sem stendur  lífi á milli húsanna fyrir þrifum  er skortur á skjóli fyrir vindum.  Til að götulíf sé mikið þann stutta tíma sem sumarið varir, er ennfremur   mikilvægt að á jarðhæðum húsa sé lífleg starfsemi.  Tré og runnar skapa einnig skjól,  og má segja að algjör bylting hafi orðið trjárækt á síðustu áratugum. Dæmi um skjóllaus göturými  eru:  Lækjargata, Hverfisgata, Skúlagata, Lækjartorg og fleiri staðir

En víkjum aftur að  Laugavegi, að þá tel ég að Þorvaldur S.Þorvaldsson arkitekt og  fyrrverandi skipulagsstjóri í Reykjavík,  hafi gert   sér góða  grein fyrir þeim möguleikum sem gatan hefur upp á að bjóða, sérstaklega  í sól og norðanátt. Þorvaldur lét mjókka akstursbrautina,  breikka gangstéttir, gróðursetja tré, setja upp hindranir þannig  að bílum sé ekki lagt á gangstéttir  og „mublera“ göturýmið með ýmsum hætti. Nú hafa hinsvegar komið fram vanhugsaðar  tillögur um að  fjarlægja þar hindranir við gangstéttir og fella trén í stað þess að  snyrta þau og klippa.

Myndin efst í færslunni er tekin af Finnboga Helgasyni . Myndin sem er samsett sýnir hvernig veðurfar getur breyst í Reykjavík á stuttum tíma. Myndin er tekin á götu í Reykjavík með 7 klukkustunda millibili þann 24 apríl s.l.